امین کائیدی شادگان- تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک
پیمان مکه؛ حلقه محاصره ایران یا تله‌ای برای ورود خاورمیانه به جنگ بزرگ؟
پیمان مکه؛ حلقه محاصره ایران یا تله‌ای برای ورود خاورمیانه به جنگ بزرگ؟ تحولات ۵ و ۶ اکتبر ۲۰۲۶ در خاورمیانه نشان می‌دهد «پیمان مکه» دیگر صرفاً یک توافق سیاسی روی کاغذ نیست. عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در نشست اضطراری ریاض تصمیم گرفته‌اند تعهدات دفاع جمعی را وارد مرحله عملیاتی کنند و برای
کرونا :
امین کائیدی شادگان- تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک
پیمان مکه؛ حلقه محاصره ایران یا تله‌ای برای ورود خاورمیانه به جنگ بزرگ؟
تحولات ۵ و ۶ اکتبر ۲۰۲۶ در خاورمیانه نشان می‌دهد «پیمان مکه» دیگر صرفاً یک توافق سیاسی روی کاغذ نیست. عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در نشست اضطراری ریاض تصمیم گرفته‌اند تعهدات دفاع جمعی را وارد مرحله عملیاتی کنند و برای استقرار سریع نیروها و توانمندی‌های نظامی در عربستان اقدام کنند.
این تحول در شرایطی رخ می‌دهد که جنگ در یمن دوباره شدت گرفته، نیروهای دولت یمن با حمایت عربستان در حال پیشروی علیه حوثی‌ها هستند و عملیات هوایی گسترده عربستان نیز آغاز شده است.
اما سؤال اصلی این است:
آیا پیمان مکه یک سپر دفاعی برای عربستان است یا ممکن است به حلقه‌ای در یک معماری امنیتی جدید علیه ایران تبدیل شود؟
ایران با یک معادله کاملاً متفاوت روبه‌رو شده است
ایران در زمان امضای پیمان مکه، آن را الزاماً تهدیدی علیه خود تلقی نکرد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در مردادماه گفته بود که این توافق می‌تواند نشانه تغییر نگاه کشورهای منطقه به امنیت باشد و تهران دلیلی برای تلقی کردن آن به‌عنوان اقدامی علیه ایران نمی‌بیند.
حتی در اواخر سپتامبر نیز از سوی ایران این توافق به‌عنوان گامی برای تأمین امنیت منطقه توسط کشورهای منطقه توصیف شد.
اما شرایط امروز دیگر با مردادماه یکسان نیست.
پیمان مکه اکنون وارد مرحله اجرا شده است.
و این تفاوت بسیار مهم است.
نقطه خطرناک؛ یمن دیگر فقط مسئله یمن نیست
در گذشته می‌شد جنگ یمن را عمدتاً در چارچوب رقابت عربستان و حوثی‌ها تحلیل کرد.
اما اکنون سه کشور دارای ظرفیت‌های نظامی قابل توجه، یعنی عربستان، ترکیه و پاکستان، سازوکار دفاعی مشترک خود را فعال کرده‌اند.
طبق بیانیه رسمی، آنها تصمیم گرفته‌اند نیروها و توانمندی‌های مورد توافق را برای استقرار سریع در عربستان فراهم کنند.
از سوی دیگر، گزارش‌ها حاکی از آن است که عربستان عملیات هوایی گسترده‌ای را علیه مواضع حوثی‌ها آغاز کرده است.
بنابراین یک زنجیره خطرناک شکل گرفته است:
یمن ← حوثی‌ها ← عربستان ← پیمان مکه ← ترکیه و پاکستان ← ایران
اگر این زنجیره ادامه پیدا کند، جنگ یمن می‌تواند از یک درگیری محلی به یک بحران امنیتی چندجانبه در خاورمیانه تبدیل شود.
واکنش احتمالی ایران چیست؟
در چنین شرایطی، چند مسیر پیش روی تهران قرار دارد.
۱. دیپلماسی؛ نخستین سد در برابر گسترش جنگ
یکی از نشانه‌های مهم این است که ایران پیش از فعال شدن پیمان مکه، پیشنهاد کرده بود مسئله حوثی‌ها از مسیر سیاسی و گفت‌وگو دنبال شود.
وزیر خارجه پاکستان گفته بود ایران پیشنهاد تعامل سیاسی با حوثی‌ها را مطرح کرده و این موضوع به‌عنوان جایگزینی برای اقدام نظامی مورد بررسی قرار گرفته است.
این نشان می‌دهد تهران ممکن است همچنان تلاش کند جنگ را از یمن به یک رویارویی مستقیم ایران با ترکیه، پاکستان و عربستان تبدیل نکند.
۲. فشار غیرمستقیم از طریق محورهای منطقه‌ای
اگر عملیات نظامی علیه حوثی‌ها گسترش پیدا کند، یکی از سناریوهای قابل تصور افزایش فشار غیرمستقیم بر عربستان و منافع ائتلاف در منطقه است.
اما اینجا یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
هرگونه اقدام منتسب به ایران علیه خاک عربستان می‌تواند دقیقاً همان چیزی باشد که پیمان مکه برای فعال‌شدن بیشتر به آن نیاز دارد.
به همین دلیل، تهران باید میان «پاسخ دادن» و «دادن بهانه برای گسترش ائتلاف» تفاوت قائل شود.
۳. تلاش برای جدا کردن ترکیه و پاکستان از جنگ مستقیم
این شاید یکی از مهم‌ترین میدان‌های دیپلماتیک ایران باشد.
پاکستان با ایران رابطه مستقیم دارد و همچنان خود را علاقه‌مند به دیپلماسی و کاهش تنش معرفی می‌کند. اسلام‌آباد حتی در روز فعال شدن سازوکار پیمان مکه بر تلاش برای صلح و ثبات منطقه تأکید کرده است.
ترکیه نیز روابط اقتصادی، سیاسی و امنیتی گسترده‌ای با ایران دارد.
بنابراین تهران ممکن است تلاش کند مسئله را از:
«ایران در برابر پیمان مکه»
به:
«جنگ یمن نباید به جنگ کشورهای اسلامی تبدیل شود»
تغییر دهد.
این تفاوت در روایت سیاسی می‌تواند برای جلوگیری از تشکیل یک جبهه گسترده‌تر اهمیت داشته باشد.
اما یک سناریوی خطرناک‌تر هم وجود دارد
اگر ترکیه و پاکستان از استقرار نیرو در عربستان فراتر رفته و وارد عملیات مستقیم در یمن شوند، وضعیت تغییر خواهد کرد.
در آن صورت ممکن است تهران با یک انتخاب دشوار روبه‌رو شود:
عدم واکنش → کاهش نفوذ ایران در یمن
واکنش مستقیم → احتمال فعال‌تر شدن پیمان مکه
واکنش غیرمستقیم → افزایش خطر جنگ نیابتی منطقه‌ای
و این همان نقطه‌ای است که «پیمان مکه» می‌تواند از یک توافق دفاعی به یک ساختار امنیتی منطقه‌ای بزرگ‌تر تبدیل شود.
جالب اینکه در اواخر سپتامبر، رئیس پارلمان ترکیه گفته بود این پیمان می‌تواند در آینده به توافقی گسترده‌تر برای جهان اسلام تبدیل شود و حتی از احتمال حضور ایران در چنین ساختاری سخن گفته بود.
بنابراین هنوز مشخص نیست که این پیمان در نهایت به سمت مهار ایران حرکت کند یا به یک ساختار امنیتی فراگیرتر تبدیل شود.
آیا این یک «تله» برای ایران است؟
این را نمی‌توان به‌عنوان یک واقعیت قطعی مطرح کرد؛ اما از منظر سناریونویسی ژئوپلیتیک، چنین خطری قابل بررسی است.
اگر هدف یک بازیگر خارجی، گسترش جنگ باشد، بهترین وضعیت برای آن می‌تواند این باشد که:
۱. جنگ یمن شدت بگیرد؛
۲. حملات به عربستان افزایش پیدا کند؛
۳. پیمان مکه فعال شود؛
۴. ترکیه و پاکستان وارد عملیات شوند؛
۵. ایران برای حمایت از متحدان منطقه‌ای واکنش نشان دهد؛
۶. دامنه درگیری از یمن به خلیج فارس و سایر نقاط منطقه کشیده شود.
در چنین شرایطی، یک درگیری محدود می‌تواند به یک جنگ چندلایه تبدیل شود.
بنابراین مهم‌ترین مسئله برای تهران شاید این نباشد که «چگونه پاسخ بدهد»، بلکه این باشد که:
> چگونه پاسخ بدهد بدون اینکه اجازه دهد جغرافیای جنگ از یمن به ایران و کشورهای بیشتری منتقل شود.
بازی بزرگ‌تر؛ باب‌المندب در برابر هرمز
موضوع فقط یمن و عربستان نیست.
دو آبراه راهبردی در این بحران به یکدیگر گره خورده‌اند:
باب‌المندب در جنوب دریای سرخ
و
تنگه هرمز در خلیج فارس
نیروهای وابسته به دولت یمن اکنون برای بازپس‌گیری مناطق نزدیک باب‌المندب تلاش می‌کنند و همزمان بحران هرمز نیز ادامه دارد.
اگر هر دو نقطه همزمان به میدان تقابل تبدیل شوند، مسئله دیگر فقط امنیت عربستان یا یمن نخواهد بود؛ بلکه امنیت انرژی، تجارت دریایی و اقتصاد جهانی تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
جمع‌بندی
پیمان مکه در ۵ اکتبر وارد مرحله‌ای جدید شد؛ مرحله‌ای که در آن عربستان، ترکیه و پاکستان از چارچوب صرفاً سیاسی به سمت اجرای تعهدات دفاعی و استقرار سریع توانمندی‌ها حرکت کرده‌اند.
اما هنوز یک سؤال اساسی بی‌پاسخ است:
آیا این پیمان قرار است سپری برای جلوگیری از گسترش جنگ باشد یا نخستین قطعه از یک آرایش نظامی جدید در خاورمیانه؟
پاسخ این سؤال تا حد زیادی به رفتار سه طرف بستگی دارد:
ایران، پیمان مکه و بازیگران خارجی درگیر در بحران.
اگر درگیری یمن کنترل نشود، ممکن است شاهد شکل‌گیری یک زنجیره جدید باشیم:
«یمن → عربستان → پیمان مکه → ایران → خلیج فارس»
و در آن صورت، خطر اصلی دیگر فقط جنگ یمن نخواهد بود؛
خطر اصلی، تبدیل یک جنگ منطقه‌ای محدود به یک بحران فراگیر خاورمیانه خواهد بود.
نویسنده:امین کائیدی شادگان- تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک
برچسب ها :امنیت منطقه ، ایران ، باب المندب ، پاکستان ، پیمان مکه ، تحولات خاورمیانه ، ترکیه ، تنگه هرمز ، جنگ یمن ، حوثی ها ، خاورمیانه ، ژئوپلیتیک خاورمیانه ، عربستان ، واکنش ایران ، یمن
- نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
- نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0