ماه خونین؛ از اسطوره‌های آخرالزمانی تا بازی‌های ژئوپلیتیکی

پدیده خسوف کامل یا همان «ماه خونین» همواره برای بشر چیزی فراتر از یک رخداد علمی و نجومی بوده است. ماهی که در تاریکی شب به رنگ سرخ درمی‌آید، از هزاران سال پیش در ادیان، اسطوره‌ها و حتی سیاست و جنگ، به‌عنوان نشانه‌ای از تغییر و دگرگونی بزرگ تفسیر شده است. حالا هم در عصر ژئوپلیتیک مدرن، این پدیده طبیعی بار دیگر دستمایه‌ای برای روایت‌های سیاسی، مذهبی و رسانه‌ای شده است.

ماه خونین در تاریخ و ادیان

از تمدن‌های باستانی گرفته تا ادیان ابراهیمی، ماه سرخ اغلب به‌عنوان «هشدار آسمان» تعبیر شده است.

• بابلی‌ها و آشوری‌ها خسوف را خشم خدایان می‌دانستند و معتقد بودند سرنوشت پادشاه در خطر است.
• چینی‌ها باور داشتند اژدهایی آسمانی ماه را می‌بلعد و با طبل و ساز می‌کوشیدند آن را نجات دهند.
• ایران باستان با نگاه علمی‌تر، این رخداد را ثبت و محاسبه می‌کرد، اما همچنان به‌عنوان نشانه‌ای برای تغییرات سیاسی یا اجتماعی به آن می‌نگریست.
• در کتاب مقدس آمده است: «خورشید تاریک خواهد شد و ماه به خون مبدل خواهد گشت، پیش از آمدن روز بزرگ خداوند». همین آیه بارها در طول تاریخ دستاویز گروه‌هایی قرار گرفته که هر گرفتگی ماه را با وقایع سیاسی پیوند زده‌اند.

این نمادگرایی قرمز، که یادآور خون، جنگ و دگرگونی است، تا امروز هم زنده مانده است.

چهار ماه خونین و اسرائیل؛ از جنگ غزه تا اسطوره آخرالزمان

یکی از پررنگ‌ترین نمونه‌های پیوند میان ماه خونین و سیاست، در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ رخ داد. در آن زمان چهار خسوف کامل پیاپی، که به «تتراد» مشهور شد، در آسمان دیده شد. هم‌زمانی این رویداد با جنگ غزه، بحران‌های سوریه و تحولات امنیتی اسرائیل، فرصت مناسبی برای جریان‌های انجیلی در آمریکا و صهیونیست‌های مذهبی در سرزمین‌های اشغالی فراهم کرد.

• واعظان انجیلی در آمریکا این پدیده را «نشانه حمایت آسمان از اسرائیل» معرفی کردند.
• در رسانه‌های اسرائیل بارها گفته شد که هر بار ماه خونین دیده می‌شود، اسرائیل وارد جنگی بزرگ شده یا در آستانه نبردی سرنوشت‌ساز قرار دارد.
• این روایت‌سازی مذهبی، برای توجیه جنگ‌ها و سرکوب‌ها به کار رفت و نوعی «مشروعیت الهی» برای خشونت‌های سیاسی و نظامی ساخت.

این چهار ماه خونین، در حافظه سیاسی اسرائیل و متحدان غربی آن، هنوز زنده است و به‌عنوان ابزاری برای برانگیختن احساسات دینی و جنگ‌طلبانه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ماه خونین در ژئوپلیتیک جهانی امروز

امروز، پدیده‌ای مثل ماه سرخ دیگر فقط موضوعی نجومی یا مذهبی نیست؛ بلکه به ابزار رسانه‌ای و ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.

۱. غرب؛ از استعاره «جهان خونین» تا بسیج افکار عمومی

در رسانه‌های آمریکایی و اروپایی، ماه خونین اغلب با تیترهایی همراه است که آن را نشانه‌ای از «دوران خونین جهان» معرفی می‌کنند. وقتی هم‌زمان با خسوف، جنگ اوکراین، بحران تایوان یا تنش ایران و اسرائیل جریان دارد، روزنامه‌ها و شبکه‌ها به‌سرعت از این پدیده برای تقویت گفتمان آخرالزمانی یا ضرورت افزایش بودجه‌های نظامی استفاده می‌کنند.

۲. اسرائیل و آمریکا؛ اسطوره‌سازی سیاسی

همان‌طور که دیدیم، اسرائیل و حامیان انجیلی آن بارها ماه خونین را به جنگ‌های خاورمیانه گره زده‌اند. این روایت‌سازی در حقیقت ابزاری برای بسیج افکار عمومی، ایجاد ترس مذهبی و در عین حال تثبیت سیاست‌های جنگ‌طلبانه است.

۳. شرق؛ بهره‌برداری در جنگ روایت‌ها

کشورهایی مثل روسیه و چین، نگاه دیگری به این پدیده دارند. در ادبیات رسانه‌ای این کشورها، ماه سرخ نمادی از پایان نظم تک‌قطبی و ظهور نظم چندقطبی است. رسانه‌های روسی بارها این پدیده را به بحران مشروعیت غرب و افول آمریکا پیوند زده‌اند. چینی‌ها هم در چارچوب «جنگ روایت‌ها» از آن به‌عنوان نشانه‌ای از تغییر دوران یاد می‌کنند.

۴. خاورمیانه؛ از دیپلماسی علمی تا رقابت مذهبی

در ایران، این پدیده بیشتر به‌عنوان یک رخداد علمی و فرهنگی معرفی می‌شود، هرچند بخشی از جامعه آن را در چارچوب نشانه‌های مذهبی می‌بیند. برگزاری رصدهای عمومی، استفاده رسانه‌ای از تصاویر شاعرانه ماه خونین در کنار نمادهای ملی و مذهبی، همگی بخشی از دیپلماسی نرم ایران محسوب می‌شوند.
در مقابل، رقبای منطقه‌ای مثل عربستان و ترکیه نیز تلاش می‌کنند این رخدادها را در چارچوب روایت‌های مذهبی و تاریخی خود جا دهند.

قدرت نمادها در عصر بحران

در جهانی که پر از بحران‌های هم‌زمان است—از جنگ اوکراین گرفته تا تنش‌های خاورمیانه و رقابت ابرقدرت‌ها—پدیده‌هایی مثل ماه خونین بیش از هر زمان دیگری اهمیت رسانه‌ای پیدا کرده‌اند.

• برای غرب، ماه خونین می‌تواند بهانه‌ای برای تقویت فضای «ترس و تهدید» باشد.
• برای شرق، نشانه‌ای از افول نظم آمریکامحور.
• برای خاورمیانه، ابزاری برای بازتولید روایت‌های مذهبی یا دیپلماسی فرهنگی.

در چنین فضایی، یک پدیده کاملاً طبیعی، تبدیل به میدان نبردی نرم میان روایت‌ها می‌شود؛ میدانی که به اندازه جنگ‌های سخت می‌تواند بر افکار عمومی و حتی تصمیمات سیاسی اثر بگذارد.

جمع‌بندی

ماه خونین در طول تاریخ همیشه نشانه‌ای از تغییر و بحران بوده است. از اسطوره‌های باستانی و آیات مقدس گرفته تا جنگ‌های معاصر اسرائیل، این رنگ سرخ بر آسمان، ذهن بشر را به خون و جنگ پیوند زده است. امروز نیز در ژئوپلیتیک جهانی، هر بار که ماه سرخ می‌شود، رسانه‌ها و سیاستمداران تلاش می‌کنند آن را به روایت‌های سیاسی خود بچسبانند؛ خواه برای ترساندن، خواه برای مشروعیت‌بخشی، و خواه برای نمایش پایان یک نظم و تولد نظمی تازه.

این یادآور آن است که در دنیای امروز، حتی آسمان هم بخشی از میدان ژئوپلیتیک است.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای