قاهره در سایه پرچم عربی؛ آینده نقش مصر در اتحادیه عرب و مسیر بازگشت نفوذ منطقه‌ای

قاهره در سایه پرچم عربی؛ آینده نقش مصر در اتحادیه عرب و مسیر بازگشت نفوذ منطقه‌ای

مقدمه: اتحادیه‌ای نمادین با رقابت‌های واقعی

اتحادیه عرب، در ظاهر ساختاری برای همگرایی جهان عرب است، اما در واقع بیشتر صحنه تقابل منافع قدرت‌های منطقه‌ای عربی بوده است. مصر به‌عنوان بنیان‌گذار اصلی این اتحادیه، اکنون در تلاش برای بازسازی جایگاه خود در این ساختار سیاسی نمادین و فرسوده است.

مصر و جایگاه تاریخی‌اش در اتحادیه عرب

در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، مصر با رهبری جمال عبدالناصر، پرچم‌دار پان‌عربیسم و موتور اصلی اتحادیه عرب بود. پس از معاهده صلح با اسرائیل در ۱۹۷۹، مصر دچار افول منطقه‌ای شد و مقر اتحادیه عرب به‌طور موقت به تونس منتقل شد. بازگشت قاهره در دهه ۱۹۹۰ با نفوذ کمتر همراه بود، اما جایگاه نمادین خود را حفظ کرد.

چالش‌های مصر در بازسازی نفوذ خود

الف) رقابت با عربستان و امارات

در دهه‌های اخیر، عربستان سعودی به‌ویژه در دوران محمد بن‌سلمان تلاش کرده اتحادیه عرب را به ابزار سیاست‌های منطقه‌ای خود بدل کند. امارات نیز با دیپلماسی مالی، رسانه‌ای و نفوذ در دولت‌های کوچک‌تر، رقبای جدید مصر شده‌اند.

ب) وابستگی به غرب و کشورهای مداخله‌گر

مصر از یک‌سو دریافت‌کننده کمک‌های نظامی و اقتصادی از غرب است و از سوی دیگر، در اتحادیه عرب نیز نفوذ غربی‌ها به‌طور غیرمستقیم از طریق برخی کشورها مانند اردن، مراکش و حتی بحرین مشاهده می‌شود. این موضوع، عملاً استقلال عمل مصر را در تصمیم‌گیری‌های اتحادیه محدود کرده است.

ج) ایستادن در کنار عربستان برای پنهان‌کردن ضعف‌ها

قاهره در بسیاری از بحران‌های منطقه‌ای، مواضع خود را با ریاض هماهنگ می‌کند تا از منابع مالی آن بهره‌مند شود و در عین حال نقاط ضعف داخلی خود را در حاشیه قرار دهد. این سیاست موازنه، اگرچه در کوتاه‌مدت سودآور است، اما در بلندمدت می‌تواند نقش مستقل مصر را در اتحادیه تضعیف کند.

د) فضای منفعل در برابر تنش‌های منطقه‌ای

مصر در بحران‌هایی مانند جنگ یمن، بحران سوریه یا حتی درگیری‌های اخیر در سودان، اغلب موضعی محتاط و منفعل داشته است. این رویکرد محتاطانه شاید برای حفظ ثبات داخلی مفید باشد اما مانعی برای بازیابی رهبری قاهره در اتحادیه عرب به‌حساب می‌آید.

ابزارهای قاهره برای بازیابی نقش رهبری

الف) دیپلماسی بحران‌محور

نقش مصر در میانجی‌گری میان حماس و اسرائیل، میان قبایل سودانی، و حتی در روندهای آشتی لیبی، مزیتی تاکتیکی است که قاهره باید از آن برای بازسازی موقعیت خود بهره بگیرد.

ب) ظرفیت رسانه‌ای و مذهبی

الازهر به‌عنوان مرجع دینی سنی در جهان اسلام، و شبکه‌های رسانه‌ای پرنفوذ مصری، ابزارهایی برای تأثیرگذاری نرم بر افکار عمومی عربی‌اند که هنوز در اختیار قاهره‌اند.

ج) همگرایی علیه رقبای خارجی

مصر می‌کوشد اتحادیه عرب را به بلوکی در برابر نفوذ منطقه‌ای ایران و ترکیه بدل کند. اگرچه این هدف به شکل کامل محقق نشده، اما همچنان یکی از اهرم‌های اجماع‌سازی برای بازگشت قاهره به مرکز معادلات است.

آینده: بازگشت مصر یا تثبیت رقبای جدید؟

سناریو اول: مصر با تقویت نقش میانجی‌گری، توسعه دیپلماسی آفریقایی و بهبود وضعیت اقتصادی، جایگاه خود را باز می‌گیرد.
سناریو دوم: مصر در کنار عربستان و امارات، بخشی از مثلث مدیریتی اتحادیه می‌ماند، اما رهبری مطلق را بازیابی نمی‌کند.
سناریو سوم: واگرایی کشورهای عربی، اختلافات ژئوپلیتیک و وابستگی مصر به حمایت خارجی، سبب افول بیشتر نقش قاهره می‌شود.

جمع‌بندی: مصر و نبرد برای بازتعریف رهبری عربی

قاهره در میانه دوگانه توازن داخلی و جاه‌طلبی منطقه‌ای، هنوز یکی از معدود بازیگران سنتی با شانس رهبری اتحادیه عرب است. اما این جایگاه تنها با بازسازی درونی، استقلال دیپلماتیک و بازیگری فعال‌تر ممکن خواهد بود.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای