آیا اردن می‌تواند اوکراین خاورمیانه شود؟

آیا اردن می‌تواند اوکراین خاورمیانه شود؟

در جهانی که نظم‌های منطقه‌ای یکی‌یکی در حال فروپاشی‌اند، این پرسش که کدام کشور قربانی بعدی رقابت‌های ژئوپلیتیکی خواهد شد، اهمیتی حیاتی یافته است. در این میان، اردن – کشوری کوچک اما استراتژیک در قلب خاورمیانه – با ساختاری شکننده و وابسته، به‌چشم ناظران بین‌المللی، همانند مهره‌ای بی‌سر و صدا اما تعیین‌کننده در صفحه شطرنج منطقه‌ای به‌نظر می‌رسد. آیا ممکن است سرگذشت این کشور شبیه به آنچه برای اوکراین در اروپا رخ داد، رقم بخورد؟

از کیف تا امان؛ مقایسه‌ای از بُعد ژئوپلیتیکی

اوکراین با موقعیتی کلیدی در میان ناتو و روسیه، پس از سال‌ها تعادل ناپایدار، نهایتاً به جبهه‌ای داغ در رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شد. اما اردن، برخلاف اوکراین، نه به دریا راه دارد، نه همسایه‌ای چون روسیه دارد، و نه از درون با گسل‌های قومی-فرهنگی جدی روبه‌روست. با این حال، موقعیت جغرافیایی اردن – میان اسرائیل، سوریه، عراق، عربستان و سرزمین‌های فلسطینی – آن را به کشوری بدل کرده که اگر نقطه تلاقی قدرت‌ها نشود، لااقل گذرگاه بحران‌هاست.

سلطنت، ارتش و قبیله؛ سه‌پایه ثبات اردن

یکی از تفاوت‌های بنیادین اردن با اوکراین، ساختار قدرت آن است. در حالی که اوکراین پس از استقلال، با دوقطبی‌ سیاسی و کشمکش شرق و غرب روبه‌رو شد، اردن توسط سلطنت هاشمی – با تکیه بر وفاداری ارتش، اتحاد با نخبگان قبیله‌ای و کنترل امنیتی گسترده – تا امروز از فروپاشی در امان مانده است.

ارتش اردن نه یک نیروی مستقل بلکه ابزاری تحت کنترل پادشاه است؛ فرماندهی کل قوا در دست شخص پادشاه عبدالله دوم است و شبکه اطلاعاتی-نظامی کشور به‌گونه‌ای طراحی شده که وفاداری به خاندان هاشمی در رأس آن قرار دارد. همین امر، برخلاف اوکراین، احتمال مداخله ارتش در سیاست یا کودتا را بسیار کاهش داده است.

وابستگی خارجی؛ نقطه قوت یا نقطه ضعف؟

شاید بزرگ‌ترین شباهت اردن و اوکراین را باید در وابستگی خارجی دانست. هر دو کشور، امنیت، آموزش نظامی و بقای اقتصادی خود را تا حد زیادی مدیون غرب هستند. اردن یکی از متحدان راهبردی ایالات متحده و بریتانیاست و میلیاردها دلار کمک مالی و نظامی از غرب دریافت می‌کند. همان‌طور که ارتش اوکراین پس از سال ۲۰۱۴ به‌واسطه کمک‌های ناتو بازسازی شد، ارتش اردن نیز اساساً با آموزش و تجهیزات غربی اداره می‌شود.

اما این وابستگی در عین سود، می‌تواند به تهدید بدل شود؛ چرا که در صورت تعارض منافع میان غرب و رقبای منطقه‌ای‌اش (مانند ایران، محور مقاومت یا حتی چین و روسیه)، اردن ممکن است ناخواسته به میدان درگیری نیابتی تبدیل شود؛ همان بلایی که بر سر کیف آمد.

سناریوهای فروپاشی یا تبدیل به جبهه جنگ

احتمال تبدیل اردن به «اوکراین خاورمیانه» را نمی‌توان مطلقاً رد یا تأیید کرد. بلکه باید آن را در قالب سناریوهای مشخص بررسی کرد:

سناریو | احتمال | توضیح
—|—|—
جنگ ایران و اسرائیل | متوسط | در صورت استفاده اسرائیل از خاک اردن یا حمله هوایی از غرب اردن به اهدافی در سوریه و لبنان، ممکن است اردن ناخواسته وارد درگیری شود.
ناآرامی داخلی یا شورش قبیله‌ای | پایین | شبکه قبیله‌ای وفادار به سلطنت تا حد زیادی از ناآرامی جلوگیری می‌کند، اما بحران اقتصادی ممکن است محرک اعتراضات باشد.
کودتا یا اختلاف جانشینی | پایین | در حال حاضر ارتش وفادار است، اما با مرگ ناگهانی پادشاه یا تغییر نظم قبیله‌ای، خطراتی بروز خواهد کرد.
فروپاشی نظم منطقه‌ای | متوسط | اگر عربستان، سوریه یا عراق دچار بی‌ثباتی شدید شوند، اردن عملاً از چهار جهت محاصره بحران خواهد شد.

خط قرمزها؛ تا کجا امن می‌ماند؟

اردن تا زمانی که:
۱٫ وفاداری ارتش حفظ شود،
۲٫ کمک‌های غرب ادامه یابد،
۳٫ نقش میانجی در تعارضات منطقه‌ای را ادامه دهد،

احتمالاً از فروپاشی یا ورود به جنگ تمام‌عیار در امان خواهد بود.

نتیجه‌گیری:

اردن امروز، نمونه‌ای کلاسیک از کشورهایی است که روی لبه تعادل می‌رقصند. تعادلی که اگر نظم منطقه‌ای بشکند، ممکن است همان‌قدر سریع و بی‌رحمانه فروبپاشد که در اوکراین شاهد بودیم.

مقامات اردنی به‌خوبی می‌دانند که بهای کوچک‌ترین لغزش، ممکن است نه فقط زوال سلطنت، بلکه انهدام کامل زیرساخت‌های ملی باشد. بنابراین، سؤال این نیست که آیا اردن به سرنوشت اوکراین دچار می‌شود یا نه؛ بلکه این است که چه زمانی، کدام بحران، و به دست چه قدرتی می‌تواند نظم فعلی امان را در هم بشکند؟

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای