ناتو پس از ۱۹۹۱؛ جست‌وجوی مأموریت در جهانی بدون شوروی

ناتو پس از ۱۹۹۱؛ جست‌وجوی مأموریت در جهانی بدون شوروی

مقدمه: پایان جنگ سرد، آغاز بحران هویت

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، دشمن تاریخی ناتو را از بین برد. اما ناتو، به‌جای فروپاشی، به‌دنبال بازتعریف نقش خود برآمد. دیگر خبری از تهدید سرخ نبود، اما تهدیدهای نوظهور، مانند بحران‌های قومی، تروریسم و دولت‌های فروپاشیده، جای آن را گرفتند. در چنین فضایی، ناتو تصمیم گرفت به‌جای فروکاستن، گسترش یابد.

اولین بحران‌ها: بوسنی و کوزوو

درگیری‌های خونین در بالکان، نخستین آزمون ناتو در دوران پسا‌جنگ سرد بود. بدون مجوز رسمی از شورای امنیت، ناتو وارد جنگ در کوزوو شد. این عملیات با ادعای «مداخله بشردوستانه» آغاز شد، اما منتقدان آن را نخستین نمونه خروج ناتو از منشور اولیه‌اش دانستند؛ از دفاع جمعی به مداخله نظامی در خارج از قلمرو اعضا.

ناتو و ۱۱ سپتامبر: گسترش مأموریت به آسیا

با حملات ۱۱ سپتامبر، ماده ۵ ناتو برای نخستین‌بار فعال شد و این سازمان وارد افغانستان شد. عملیات در این کشور تا سال‌ها ادامه یافت و دامنه مأموریت ناتو را فراتر از اروپا برد. با وجود همبستگی اولیه، رویکردهای متفاوت در قبال استراتژی خروج، اختلافاتی میان اعضا ایجاد کرد.

اختلافات درون اتحاد؛ شکاف اروپا و آمریکا

دهه‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰، شاهد عمیق‌تر شدن اختلافات درون ناتو بود. دولت جورج بوش در جنگ عراق از همراهی کامل اعضای ناتو برخوردار نبود؛ فرانسه و آلمان مخالف حمله بودند. در جنگ لیبی نیز، برخی اعضا مشارکت فعال داشتند، اما برخی دیگر با اکراه پیوستند یا صرفاً نظاره‌گر بودند.

با روی کار آمدن دونالد ترامپ، بحران درون ناتو به سطح رسانه‌ها کشیده شد. ترامپ بارها اعضای اروپایی را به عدم پرداخت سهم عادلانه نظامی متهم کرد. این اتهامات نه‌تنها اتحادیه را تضعیف کرد، بلکه اعتماد عمومی به تداوم همبستگی در ناتو را زیر سوال برد.

ناتو؛ مأموریتی بدون مرز؟

ناتو در دهه‌های اخیر از افغانستان تا لیبی، سومالی و عراق مأموریت‌های متعددی انجام داده است. اما این گسترش جغرافیایی با بحران مشروعیت همراه شده است. بسیاری از تحلیل‌گران معتقدند که ناتو بدون تعریف روشن از اهداف، در حال ایفای نقش پلیس جهانی تحت رهبری آمریکا است. این وضعیت، سبب بی‌میلی برخی اعضا و شکاف بیشتر درون اتحاد شده است.

نتیجه‌گیری

ناتو پس از ۱۹۹۱ تلاش کرد تا با گسترش مأموریت‌ها و مناطق فعالیت، خود را با جهان جدید هماهنگ سازد. اما این تغییر، با تعمیق اختلافات داخلی، شکاف اروپا و آمریکا، و چالش در تعریف هویت جدید همراه شد. ناتو اگرچه به حیات خود ادامه داده، اما همچنان با این پرسش روبه‌روست که آیا اتحاد درونی‌اش، پشت‌گرمی کافی برای مواجهه با چالش‌های نوظهور است؟

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای