از برج تا تاج؛ ساختار قدرت در امارات متحده عربی

مقدمه

امارات متحده عربی در ذهن بسیاری از مردم جهان با برج‌های بلند، مراکز خرید عظیم و نمایش‌های تجملاتی شناخته می‌شود. اما پشت این نمای براق و مدرن، ساختار قدرتی سنتی، متمرکز و امنیت‌محور قرار دارد که کمتر مورد توجه افکار عمومی قرار گرفته است. این مقاله به بررسی لایه‌های پنهان ساختار سیاسی امارات می‌پردازد؛ از نقش خانواده‌های سلطنتی گرفته تا توازن میان امارات‌های مختلف.

۱. ساختار کلی سیاسی؛ فدرالی یا سلطنتی؟

امارات متحده عربی از هفت شیخ‌نشین تشکیل شده: ابوظبی، دبی، شارجه، عجمان، فجیره، رأس‌الخیمه و ام‌القوین. در ظاهر، این کشور دارای یک ساختار فدرالی است؛ شورای عالی حاکمان (متشکل از امیران هفت امارت) در رأس تصمیم‌گیری قرار دارد و قانون اساسی امارات، تقسیم مسئولیت‌ها را میان دولت فدرال و دولت‌های محلی تعیین کرده است.

اما در عمل، قدرت سیاسی به‌طور نامتوازن در دست دو امارت بزرگ یعنی ابوظبی و دبی متمرکز است. رئیس کشور همواره از خاندان آل‌نهیان (ابوظبی) انتخاب می‌شود و نخست‌وزیر از خاندان آل‌مکتوم (دبی). این الگوی تثبیت‌شده تقسیم قدرت، توازن نانوشته‌ای میان دو قدرت بزرگ کشور ایجاد کرده که ستون اصلی انسجام سیاسی امارات به‌شمار می‌رود.

۲. ابوظبی؛ قلب تپنده قدرت

ابوظبی، به‌عنوان پایتخت سیاسی و بزرگ‌ترین امارت، منابع نفتی عظیمی را در اختیار دارد و بیشتر بودجه نظامی و امنیتی کشور از این امارت تأمین می‌شود.

خاندان آل‌نهیان، به‌ویژه با رهبری محمد بن‌زاید (رییس کشور و فرمانده کل نیروهای مسلح)، امارت را به مرکز فرماندهی واقعی امارات تبدیل کرده‌اند. ساختار نظامی، اطلاعاتی، سیاست خارجی، و حتی استراتژی‌های سرمایه‌گذاری بلندمدت، همگی تحت کنترل ابوظبی است.

نهادهایی چون وزارت دفاع، سرویس امنیت دولتی، شرکت نفت ADNOC، صندوق سرمایه‌گذاری “مبادله” و بانک مرکزی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم زیر نظر آل‌نهیان هستند. این تمرکز قدرت موجب شده ابوظبی تصمیم‌گیر نهایی در بسیاری از مسائل کلان امارات باشد.

۳. دبی؛ ویترین اقتصادی در سایه

دبی، با چهره‌ای جهانی و شهری با استانداردهای بین‌المللی، از دهه ۹۰ میلادی به‌سمت تنوع اقتصادی، گردشگری، تجارت آزاد، و نوآوری حرکت کرده است. برج خلیفه، دبی مال، بندر جبل‌علی و منطقه آزاد DIFC تنها بخشی از جلوه‌های بیرونی این امارت است.

خاندان آل‌مکتوم، حاکمان دبی، کوشیده‌اند با فاصله گرفتن از منابع نفتی، قدرت اقتصادی مستقلی ایجاد کنند. اما در حوزه‌های امنیتی و راهبردی، همچنان به ابوظبی وابسته‌اند.

در بحران‌هایی چون تحریم قطر (۲۰۱۷)، مداخله نظامی در یمن یا روابط تنش‌آلود با ایران و ترکیه، دبی اغلب نقشی منفعل یا حاشیه‌ای داشته است. این نشان می‌دهد که ویترین درخشان اقتصادی دبی، در برابر محور امنیتی ابوظبی، حاشیه‌نشین است.

۴. سایر امارات؛ حاشیه‌نشینان قدرت

امارات‌های کوچکتر مانند شارجه، رأس‌الخیمه و فجیره در ساختار رسمی قدرت سهم دارند اما عملاً نفوذ محدودی دارند. شارجه با رهبری خاندان القاسمی، گاهی تلاش کرده در سیاست فرهنگی و آموزشی استقلالی نسبی نشان دهد. رأس‌الخیمه نیز سابقه‌ای از اختلافات پنهان با ابوظبی دارد.

اما تمامی این امارات‌ها، چه به‌دلیل منابع محدود اقتصادی و چه ملاحظات امنیتی، ناگزیر از هماهنگی با تصمیمات ابوظبی هستند. در واقع، نظام فدرالی امارات بیشتر به یک اتحاد متمرکز شباهت دارد تا فدرالیسم واقعی.

۵. نهادهای امنیتی و اطلاعاتی؛ ستون پنهان اقتدار

یکی از عناصر کمتر دیده‌شده اما حیاتی در ساختار قدرت امارات، نهادهای امنیتی و اطلاعاتی است. دستگاه‌هایی مانند سازمان امنیت دولتی (State Security Service)، دارای اختیارات وسیع و نظارت مستقیم از سوی ابوظبی هستند.

سیاست «کنترل پیشگیرانه» بر فعالیت‌های مدنی، رسانه‌ها، و حتی شبکه‌های اجتماعی در امارات، با کمک این نهادها اجرا می‌شود. همچنین گفته می‌شود که نیروهای ویژه و امنیت سایبری نیز توسعه چشمگیری داشته‌اند و در مهار هرگونه نارضایتی داخلی نقش دارند.

گزارش‌های متعددی از همکاری اطلاعاتی امارات با موساد، CIA و حتی مزدوران خصوصی مانند بلک‌واتر منتشر شده که نشان‌دهنده نگاه امنیت‌محور و پیش‌دستانه ابوظبی به حفظ نظم داخلی است.

۶. نتیجه‌گیری؛ پایداری یا شکنندگی در پس براقیت؟

امارات متحده عربی، پشت نقاب مدرنیته و پیشرفت، ساختاری سلسله‌مراتبی و متمرکز دارد که بر پایه اتحاد دو خاندان قدرتمند آل‌نهیان و آل‌مکتوم اداره می‌شود. اما وابستگی سایر امارات به منابع اقتصادی و امنیتی ابوظبی، عملاً مرکز ثقل قدرت را به یک نقطه سوق داده است.

در حالی‌که ظاهراً ثبات در امارات برقرار است، اما هرگونه تنش در روابط میان ابوظبی و دبی، یا چالش‌های جانشینی در خاندان آل‌نهیان، می‌تواند این توازن را برهم بزند. همچنین، فشارهای خارجی یا نارضایتی‌های خاموش اجتماعی، ممکن است در آینده به سؤالاتی درباره دوام مدل متمرکز امارات دامن بزنند.

امارات، کشوری است که در آن برج‌ها سر به فلک کشیده‌اند، اما تاج‌ها همچنان در سایه نشسته‌اند.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای