شکاف در خاندان، خطر در تاج

شکاف در خاندان، خطر در تاج ؛ آیا عربستان در برابر کودتا آسیب‌پذیر است؟

خاندان سعودی؛ وحدت ظاهری، رقابت پنهانی

خاندان آل سعود، با بیش از ۱۵۰۰ شاهزاده بلندمرتبه، بزرگ‌ترین شبکه سلطنتی فعال در جهان است. اما با تمرکز کامل قدرت در دست محمد بن سلمان، بسیاری از شاهزادگان بانفوذ از دایره تصمیم‌گیری حذف شده‌اند.
🔸 ولیعهد سابق محمد بن نایف، به اتهام فساد بازداشت شد.
🔸 شاهزاده احمد بن عبدالعزیز، برادر پادشاه، مدت‌ها در بازداشت خانگی بود.
🔸 ده‌ها شاهزاده دیگر از ارتش، اقتصاد، رسانه و حتی شورای بیعت کنار گذاشته شدند.
این حذف سیستماتیک رقبا، ظاهراً تثبیت قدرت است، اما در واقع خشم پنهانی و انباشت نارضایتی در درون خاندان را رقم زده؛ ترکیبی خطرناک برای هر پادشاهی.

ارتش و گارد ملی؛ قدرت‌هایی با وفاداری مبهم

نظام امنیتی عربستان سه‌لایه است:
– ارتش سعودی با ساختار کلاسیک و وابستگی به آمریکا.
– گارد ملی که مأمور حفظ خاندان سلطنتی است.
– سازمان‌های اطلاعاتی جدید که مستقیماً تحت کنترل محمد بن سلمان قرار دارند.
امروز، محمد بن سلمان با برکناری فرماندهان سنتی، ترکیب وفاداری‌های قدیمی را در هم شکسته است. این تغییرات باعث کاهش روحیه، بی‌اعتمادی درونی و ایجاد گسست در نهادهای امنیتی سنتی شده‌اند.

جامعه سنتی؛ هم‌پیمانی‌های از دست‌رفته

یکی از منابع پایداری رژیم سعودی، وفاداری قبایل و روحانیون وهابی سنتی بود. اما محمد بن سلمان با اجرای اصلاحات فرهنگی، این هم‌پیمانان تاریخی را به حاشیه راند:
– نفوذ پلیس مذهبی کاهش یافت.
– ساختار سنتی آموزش دینی تغییر کرد.
– صدای علما و قبایل در سیاست‌گذاری‌ها خاموش شد.
نتیجه آنکه لایه‌های سنتی که زمانی سپر دفاع رژیم بودند، اکنون سرد و بی‌اعتماد شده‌اند.

مداخله خارجی یا خودانفجاری داخلی؟

کودتاها در کشورهایی با ساختار قدرت متمرکز، یا از درون دستگاه نظامی شکل می‌گیرند، یا از دل خانواده حاکم. عربستان از هر دو آسیب‌پذیر است.
وابستگی گسترده ریاض به آمریکا موقعیت را دوگانه کرده: در صورت حمایت آمریکا از وضعیت موجود، تحرک ضدبن‌سلمان شکست می‌خورد. اما اگر روابط سرد شود، ممکن است سناریوی «تغییر نرم ولیعهد» فعال شود.
در این وضعیت، کودتا لزوماً با تانک و گلوله اتفاق نمی‌افتد؛ ممکن است یک نشست شورای بیعت یا یک گزارش رسانه‌ای غربی آغازگر آن باشد.

سناریوهای قابل‌تصور برای آینده

در صورت بحران سیاسی یا درگیری قدرت، چند سناریو محتمل‌اند:
▪ کودتای درون‌خاندانی: شاهزادگان کنارگذاشته‌شده با حمایت گارد ملی، ولیعهد را کنار می‌زنند.
▪ شورش نظامی نرم: ائتلاف فرماندهان ناراضی، شبکه تصمیم‌گیری ولیعهد را مختل می‌کند.
▪ دخالت خارجی: تحت فشار آمریکا یا غرب، ولیعهد به استعفا یا تفویض قدرت مجبور می‌شود.

جمع‌بندی: تاجی که از درون ترک برداشته

محمد بن سلمان تصویر عربستان مدرن را تبلیغ می‌کند، اما در عمق این تصویر، ترک‌هایی پنهان است. شکاف‌هایی در خاندان، ارتش، نهادهای سنتی و حتی در روابط با قدرت‌های جهانی.
همین تمرکز قدرت که نقطه قوت رژیم بود، اگر بحران رخ دهد، می‌تواند به نقطه‌ضعف مرگبار آن تبدیل شود.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای