گوگل ابزار فناورانه به‌عنوان اهرم سیاسی

اگر بخواهیم چالش‌های قانونی و نظارتی گوگل را با تمرکز بر
نقش این شرکت در فعالیت‌های سیاسی خاورمیانه و موضوع تحریم‌ها به‌ویژه علیه ایران بررسی کنیم، باید چند محور مهم را برجسته کنیم:

۱. گوگل ابزار فناورانه به‌عنوان اهرم سیاسی

• گوگل با توجه به گستره نفوذش در جستجو، ایمیل (Gmail)، سیستم‌عامل اندروید، یوتیوب و سرویس‌های ابری، ناخواسته یا آگاهانه می‌تواند در موازنه قدرت رسانه‌ای و اطلاعاتی منطقه نقش‌آفرینی کند.
• در بحران‌های خاورمیانه، الگوریتم‌های گوگل و یوتیوب به‌طور غیرمستقیم می‌توانند صدای برخی جریان‌ها را پررنگ و صدای برخی دیگر را خاموش کنند؛ این امر گاهی به اتهام جانبداری سیاسی منجر می‌شود.
• گزارش‌هایی وجود دارد که در پوشش جنگ‌های سوریه، یمن و فلسطین، محتواهای نزدیک به روایت غربی بیشتر در دسترس بوده و محتوای مخالف آنها با سرعت بیشتری حذف یا محدود شده است.

۲. تحریم‌ها و محدودیت خدمات در ایران

• گوگل به دلیل تحریم‌های ایالات متحده علیه ایران، سال‌هاست که برخی سرویس‌های خود را برای کاربران ایرانی مسدود کرده است:
  • دسترسی به Google Cloud، Google Play Store (خرید اپ‌ها)، Google Ads و برخی APIهای توسعه‌دهندگان.
  • محدودیت در آپدیت اپلیکیشن‌ها یا نصب برخی نرم‌افزارها روی دستگاه‌های اندرویدی.
  • عدم ارائه پشتیبانی رسمی و خدمات پولی.
• حتی در سرویس‌های رایگان مانند YouTube، برخی کانال‌های رسانه‌ای ایرانی (صداوسیما، پرس‌تی‌وی، العالم و…) به بهانه تحریم‌ها یا نقض سیاست‌ها حذف یا تعلیق شده‌اند.
• این محدودیت‌ها گاهی فراتر از الزام قانونی تحریم است و سیاست داخلی گوگل نیز نقش دارد؛ به این معنا که شرکت در مواردی حتی بدون الزام مستقیم، برای پرهیز از ریسک حقوقی، خدمات را بیش از حد محدود کرده.

۳. اثرگذاری بر جریان اطلاعات منطقه

• گوگل به دلیل در اختیار داشتن موتور جستجوی غالب، تعیین می‌کند کدام منابع خبری در رتبه بالاتر دیده شوند.
• این رتبه‌بندی در مسائل حساس منطقه مانند:
  • جنگ غزه
  • تحولات سوریه
  • توافق هسته‌ای ایران
  • درگیری‌های یمن
    می‌تواند جهت‌گیری افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهد.
• فعالان رسانه‌ای ایرانی بارها اعتراض کرده‌اند که اخبار و تحلیل‌های رسانه‌های داخلی در جستجوی گوگل رتبه پایین‌تری دارد و محتوای مخالف ایران برجسته‌تر است.

۴. همسویی با سیاست‌های واشنگتن

• به‌عنوان یک شرکت آمریکایی، گوگل عملاً ملزم به پیروی از سیاست‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) است.
• این تبعیت باعث شده که گوگل در خاورمیانه نه‌تنها یک بازیگر اقتصادی، بلکه بخشی از ابزار قدرت نرم آمریکا تلقی شود.
• در برخی موارد، دولت آمریکا از غول‌های فناوری (شامل گوگل) برای اجرای دیپلماسی دیجیتال یا جنگ اطلاعاتی استفاده کرده است؛ به‌طور مثال در پروژه‌هایی برای دور زدن سانسور یا تشویق به اعتراضات آنلاین در کشورهای خاص.

۵. چالش‌های حقوقی احتمالی در آینده

• کشورهای خاورمیانه به‌تدریج در حال تدوین قوانین حاکمیت داده هستند (مثل مقررات امارات، قطر و عربستان) که می‌تواند گوگل را وادار به محلی‌سازی سرورها یا پذیرش نظارت امنیتی کند.
• ایران هم در طرح «صیانت» و قوانین داده‌ای خود، مسیری مشابه اما سخت‌گیرانه‌تر دنبال می‌کند که ممکن است به خروج رسمی یا محدودیت بیشتر گوگل بینجامد.

جمع‌بندی

گوگل در خاورمیانه فقط یک شرکت فناوری نیست، بلکه:

1. یک بازیگر ژئوپولیتیکی نرم است که ناخواسته یا با قصد، در مدیریت افکار عمومی و جریان اطلاعات نقش دارد.
2. ابزاری در دست تحریم‌های آمریکا علیه کشورهایی مثل ایران است.
3. با توجه به قدرت فنی و اقتصادی‌اش، در بسیاری از بحران‌ها به‌عنوان پشت‌صحنه نامرئی سیاست خارجی غرب عمل می‌کند.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای