گذرگاه نخجوان و پیشنهاد آمریکا

گذرگاه نخجوان و پیشنهاد آمریکا برای مدیریت آن را در بستر ژئوپلیتیکی و امنیتی با تاکید بر نقش ایران، اسرائیل، آذربایجان و ارمنستان بررسی می‌کنم، با توجه به نکاتی که ذکر کردید:

🇮🇷 ۱. ایران و نخجوان؛ بیش از یک مرز، یک پیوند عاطفی و استراتژیک

ایران از نظر تاریخی، فرهنگی و امنیتی، نخجوان را پاره‌تن خود می‌داند. این منطقه نه‌تنها از نظر قومی و زبانی با بخش‌هایی از ایران پیوند دارد، بلکه تنها پل زمینی ایران به جهان ترک و قفقاز جنوبی نیز هست. درک این پیوند عمیق باعث می‌شود هرگونه تحول در وضعیت مرزی یا مسیرهای اتصال نخجوان، حساسیت شدیدی در تهران ایجاد کند.

📌 از دیدگاه تهران:

نخجوان تنها بخش آذربایجان است که مرز مستقیم با ایران دارد.

ایران به‌طور سنتی در برابر تلاش‌ها برای اتصال نخجوان به خاک اصلی آذربایجان از طریق خاک ارمنستان، موضعی محافظه‌کارانه و محتاط داشته است.

دخالت کشورهای ثالث (مخصوصاً آمریکا یا اسرائیل) در مدیریت این مسیر به معنای تهدید امنیتی مستقیم به مرز شمال غربی ایران تلقی می‌شود.

🇦🇿 ۲. سابقه رفتار آذربایجان با مسیر نخجوان؛ ایجاد فشار و مشکل برای ایران

در سال‌های گذشته، دولت باکو چندین‌بار با سیاست‌های سخت‌گیرانه و اقدامات کنترلی، مانع عبور و مرور تجاری یا سیاسی ایران از مسیر نخجوان شده است.

📍 نمونه‌ها:

کنترل شدید کامیون‌های ایرانی در مسیر نخجوان–ایران با نصب گیت‌های نظامی.

بازداشت رانندگان ایرانی در سال ۲۰۲۱ در خاک قره‌باغ به اتهام “عبور غیرقانونی”.

بستن مسیرهای تجاری برای فشار دیپلماتیک و گرفتن امتیاز از تهران.

این تجربه تاریخی باعث شده ایران هرگونه تغییر ژئوپلیتیک در مرزهای سیونیک و نخجوان را با بدبینی و شک عمیق بنگرد؛ زیرا بیم آن می‌رود که آذربایجان مسیر جدید را به ابزار باج‌خواهی یا قطع ارتباط ایران با ارمنستان و منطقه تبدیل کند.

🇺🇸 ۳. پشت‌پرده پیشنهاد آمریکا؛ مسیر نخجوان به نفع اسرائیل؟

تحلیل‌گران ایرانی معتقدند یکی از انگیزه‌های اصلی واشنگتن برای پیشنهاد مدیریت این گذرگاه، تأمین منافع ژئوپلیتیکی اسرائیل در منطقه است:

📌 چرا؟

مسیر نخجوان می‌تواند مسیر زمینی حیاتی برای انتقال کالا، سلاح یا اطلاعات بین اسرائیل و جمهوری آذربایجان باشد؛ دو کشوری که همکاری اطلاعاتی نزدیکی دارند.

با مدیریت این مسیر توسط یک شرکت خصوصی آمریکایی، نظارت و عبور اسرائیل از نظارت ایران خارج می‌شود.

این مسیر می‌تواند در آینده بخشی از محور لجستیکی ضدایرانی از مدیترانه تا قفقاز باشد که واشنگتن دنبال می‌کند.

بنابراین، پیشنهاد آمریکا بیش از آن‌که صرفاً اقتصادی یا صلح‌آمیز باشد، جنبه اطلاعاتی، نظامی و مهندسی ژئوپلیتیک ضدایرانی دارد.

🇦🇲 ۴. ارمنستان و ایران؛ رابطه‌ای فراتر از همسایگی

برخلاف تصور عمومی، ارمنستان از زمان استقلال، همواره نوعی روابط ویژه و استراتژیک با جمهوری اسلامی ایران داشته است. این رابطه شامل:

همکاری امنیتی غیرعلنی، مخصوصاً در مناطق مرزی سیونیک.

توافق نانوشته حفاظت غیررسمی از مرزهای جنوبی ارمنستان توسط نیروهای مرتبط با سپاه پاسداران.

حضور پررنگ شرکت‌ها و تجار ایرانی در زیرساخت‌های انرژی، حمل‌ونقل و سوخت‌رسانی ارمنستان.

📌 ایران به‌نوعی تضمین‌کننده ثبات در سیونیک محسوب می‌شود؛ استانی که مسیر گذرگاه نخجوان باید از آن عبور کند. هر نوع نفوذ آمریکایی در این منطقه می‌تواند:

توازن راهبردی ایران را برهم بزند.

پوشش اطلاعاتی غرب بر مرزهای ایران را تقویت کند.

و محور سنتی همکاری ایران-ارمنستان را از درون تضعیف نماید.

—

✅ جمع‌بندی نهایی

محور تحلیل نتیجه

نقش ایران در نخجوان ایران این منطقه را استراتژیک و هویتی می‌داند؛ هر دخالت خارجی تهدید مستقیم است.
سابقه باکو با ایران سابقه قطع مسیر و اعمال فشار موجب بی‌اعتمادی تهران به طرح اتصال زمینی شده است.
هدف پنهان آمریکا بهره‌گیری از مسیر به‌نفع همکاری‌های اسرائیل-آذربایجان و تضعیف محور تهران-ایروان.
وضعیت ارمنستان ارمنستان از لحاظ امنیتی در سایه ایران بوده؛ دخالت آمریکا تهدیدی برای این نظم است.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای