آیا سرنوشت هوش مصنوعی نیز مانند اینترنت زغالی تکرار می‌شود؟

🧱 ۱. سرنوشت “اینترنت زغالی” و تجربه کشورهای جهان سوم

ما و بسیاری از کشورهای جهان سوم با تأخیر وارد دوران اینترنت شدیم:
– زیرساخت نداشتیم؛ اینترنت از طریق ماهواره یا کابل‌های دریایی غربی می‌آمد.
– فناوری و پروتکل‌ها را ما نساخته بودیم، بلکه از “بالادست” (غرب) مصرف می‌کردیم.
– مدل اقتصادی‌اش (مثلاً گوگل، فیسبوک، اپل، آمازون) هم کاملاً در اختیار آن‌ها بود.
– و در نهایت، حتی محتوا و استانداردهای اخلاقی هم از بیرون آمد.

نتیجه؟ ما “کاربر” ماندیم، نه “خالق” یا “قانون‌گذار”.

🤖 ۲. آیا این چرخه درباره هوش مصنوعی تکرار خواهد شد؟

✅ بله، اگر هیچ اقدامی نکنیم:

– شرکت‌های بزرگ مانند OpenAI، Google DeepMind، Meta و Anthropic از آمریکا، و Baidu و Huawei از چین هستند.
– مدل‌های اصلی (مثل GPT، Gemini، Claude، LLaMA) همگی در غرب یا شرق صنعتی ساخته شده‌اند.
– داده‌ها، قدرت محاسباتی، منابع آموزش مدل، سرمایه‌گذاران، همه در شمال جهانی است.
– و کشورهایی مثل ما (از آمریکای لاتین گرفته تا آفریقا و جنوب غرب آسیا) باز هم “کاربر نهایی” هستیم.

یعنی: اگر مسیر همین‌طور پیش برود، بله! ما فقط مصرف‌کننده هوش مصنوعی خواهیم بود، دقیقاً همانند اینترنت در دهه ۸۰ و ۹۰ شمسی.

🛑 اما نه، اگر تغییر مسیر دهیم:

هوش مصنوعی برخلاف اینترنت، هنوز در مرحله شکل‌گیری استانداردها و قوانین جهانی است:
– هنوز مانند WTO (در اقتصاد) یا ICANN (در اینترنت) ساختار قاطع تنظیمی جهانی ندارد.
– بسیاری از کشورها، مثل هند، برزیل، آفریقای جنوبی، اندونزی و حتی عربستان در تلاشند در مرحله تدوین قوانین جهانی وارد شوند.
– سازمان‌هایی مثل یونسکو، UN، و حتی BRICS اکنون دارند درباره “چارچوب اخلاقی و حاکمیتی AI” مذاکره می‌کنند.

یعنی اگر ما (جهان سوم) اکنون با هوشمندی و اتحاد سیاسی وارد شویم:
– می‌توانیم در تنظیم استانداردهای AI نقش ایفا کنیم.
– می‌توانیم کاربردهای بومی (مثلاً کشاورزی هوشمند، آموزش منطقه‌ای، ترجمه‌های فرهنگی) توسعه دهیم.
– و حتی مدل‌های کوچک‌تر اما متناسب با زبان و فرهنگ خودمان بسازیم.

🔍 نکته کلیدی:

اینترنت یک بار دروازه توسعه بود که ما از آن جا ماندیم.
اما هوش مصنوعی یک فرصت دوم است. نه فقط برای مصرف، بلکه برای تأثیرگذاری و قانون‌گذاری.
اگر آن را هم از دست بدهیم، دوباره “زغالی‌وار” وارد عصر جدید می‌شویم!

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای