ارتش فراسوی نیل؛ ساختار نظامی مصر و اثرات ژئوپلیتیکی آن در خاورمیانه

مقدمه: ارتشی در قلب سیاست و تاریخ
در خاورمیانه‌ای که ارتش‌ها یا ابزار سرکوب داخلی‌اند یا بازیگران خاموش ژئوپلیتیک، ارتش مصر جایگاهی منحصر به‌فرد دارد. این نهاد نه‌تنها ستون اصلی ثبات داخلی این کشور است، بلکه نقش‌آفرینی منطقه‌ای آن نیز از لیبی تا دریای سرخ، از سودان تا مدیترانه شرقی کشیده شده است. از زمان انقلاب ۱۹۵۲ و قدرت‌گیری افسران آزاد به رهبری جمال عبدالناصر، ارتش مصر به‌طور پیوسته در سیاست، اقتصاد، امنیت و حتی هویت ملی این کشور نقش ایفا کرده است. در این مقاله، ساختار نظامی مصر و تأثیرات آن بر خاورمیانه مورد تحلیل قرار می‌گیرد.

ساختار نظامی مصر: از ارتش تا صنایع دفاعی
ارتش مصر یکی از بزرگ‌ترین و مجهزترین ارتش‌های آفریقا و جهان عرب به‌شمار می‌رود. این ساختار نظامی متشکل از چهار شاخه اصلی است: نیروی زمینی، نیروی هوایی، نیروی دریایی و فرماندهی دفاع هوایی. فرماندهی کل نیروهای مسلح در اختیار رئیس‌جمهور به‌عنوان فرمانده کل قوا است و وزیر دفاع نیز معمولاً از درون ارتش انتخاب می‌شود.

بودجه نظامی مصر طی دهه‌های اخیر وابسته به کمک‌های خارجی بوده است، به‌ویژه کمک‌های نظامی ایالات متحده که از زمان قرارداد کمپ‌دیوید به‌طور میانگین سالانه ۱.۳ میلیارد دلار باقی مانده است. با این حال، مصر در سال‌های اخیر تلاش کرده تنوع‌بخشی در تأمین تجهیزات نظامی ایجاد کند؛ خریدهای نظامی از روسیه (هواپیماهای میگ و سامانه‌های دفاعی)، فرانسه (جنگنده‌های رافال، ناوهای میسترال) و آلمان (زیردریایی‌های پیشرفته) نشان از تلاش برای استقلال بیشتر از وابستگی صرف به آمریکا دارد. همچنین صنایع دفاعی بومی مصر نیز در حال توسعه است، از جمله سازمان تولیدات نظامی که از دهه ۱۹۵۰ پایه‌گذاری شد و اکنون بخشی از نیازهای ارتش را تأمین می‌کند.

در کنار ساختار سنتی ارتش، نهادهای اقتصادی وابسته به نیروهای مسلح مصر نیز از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. بنگاه‌های اقتصادی نظامی در حوزه‌های ساخت‌وساز، انرژی، دارو، کشاورزی و حتی گردشگری فعال‌اند. این شبکه اقتصادی به ارتش امکان می‌دهد تا در بسیاری از حوزه‌های غیرنظامی نیز نفوذ قابل‌توجهی داشته باشد و نقشی فراتر از یک نهاد نظامی ایفا کند.

نقش ارتش در سیاست داخلی: حافظ نظم یا عامل قدرت؟
از زمان کودتای افسران آزاد در سال ۱۹۵۲، ارتش مصر به‌طور مستمر یکی از ارکان اصلی سیاست بوده است. رهبران مصر، از ناصر و سادات تا مبارک و السیسی، همگی از دل ارتش برخاسته‌اند. در بحران‌های سیاسی از جمله سقوط محمد مرسی در سال ۲۰۱۳، ارتش بار دیگر نشان داد که بازیگر نهایی در تعیین سرنوشت کشور است.

ارتش در مصر نه‌تنها نگهبان نظم سیاسی، بلکه معمار آن نیز هست. ساختارهای رسمی و غیررسمی قدرت در مصر طوری طراحی شده‌اند که بدون رضایت ارتش، تغییر جدی در حاکمیت غیرممکن است. سرکوب اپوزیسیون، کنترل رسانه‌ها، نظارت بر انتخابات و مهندسی فضای عمومی، بخشی از ابزارهای ارتش برای تثبیت نقش خود در ساختار قدرت است.

حضور منطقه‌ای: از مرزهای لیبی تا دریای سرخ
ارتش مصر تنها به درون مرزهای ملی محدود نیست؛ بلکه در تحولات منطقه‌ای نیز حضوری فعال دارد. مهم‌ترین عرصه‌های نفوذ ارتش مصر در منطقه به شرح زیر است:
۱. لیبی: مصر با حمایت از ژنرال خلیفه حفتر در شرق لیبی تلاش کرده توازن قدرت را در همسایه غربی خود به نفع ثبات و ضد اسلام‌گرایی حفظ کند. ارتش مصر حتی رزمایش‌هایی در مرزهای شرقی لیبی برگزار کرده و تهدید کرده در صورت پیشروی نیروهای دولت طرابلس، دخالت نظامی خواهد کرد.
۲. سودان: بحران اخیر در سودان و درگیری میان ارتش و نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) بار دیگر نگاه‌ها را به نقش مصر جلب کرد. قاهره به‌طور سنتی از ارتش سودان حمایت کرده و روابط نزدیکی با فرماندهی آن دارد. ثبات در سودان برای مصر حیاتی است، به‌ویژه با توجه به موضوع حیاتی آب رود نیل و سد النهضه اتیوپی.
۳. دریای سرخ: پایگاه نظامی مصر در نزدیکی منطقه سوئز و مشارکت در ائتلاف‌های دریایی برای حفاظت از مسیرهای کشتیرانی، نشان‌دهنده اهمیت ژئوپلیتیکی این منطقه برای ارتش مصر است.

توازن قدرت با اسرائیل: صلح سرد یا آماده‌باش دائمی؟
از زمان معاهده صلح کمپ‌دیوید در سال ۱۹۷۹، روابط مصر و رژیم اسرائیل وارد فاز صلح سرد شده است. گرچه جنگی میان دو کشور رخ نداده، اما ارتش مصر در شبه‌جزیره سینا همچنان در وضعیت آماده‌باش است.

همکاری‌های اطلاعاتی میان مصر و اسرائیل در موضوعاتی چون مبارزه با داعش در سینا و حفظ امنیت مرزی انجام شده، اما ارتش مصر همواره نگاهی استراتژیک به این مرز داشته و توسعه توانمندی‌های خود را در چارچوب «بازدارندگی محتاطانه» پیگیری کرده است.

توازن‌سازی در برابر ترکیه، ایران و اعراب خلیج‌فارس
در چند سال اخیر، رقابت منطقه‌ای میان مصر و دیگر قدرت‌های خاورمیانه، به‌ویژه ترکیه، تشدید شده است. در لیبی، ارتش مصر در برابر نیروهای مورد حمایت ترکیه ایستاده و از نفوذ آنکارا در آفریقا و شرق مدیترانه نگران است.

در برابر ایران، گرچه مصر روابط سیاسی محدودی دارد، اما به‌صورت ضمنی با محور عربستان – امارات در سیاست‌های ضدایرانی همراهی کرده است. درعین‌حال، مصر تلاش می‌کند از افتادن در بازی‌های تقابلی فرقه‌ای خودداری کند و موقعیت میانه‌روتری اتخاذ کند.

ارتش و مسئله هویت ملی
در مصر، ارتش تنها نهادی نظامی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت ملی کشور است. فیلم‌ها، نمادها، کتاب‌های درسی و برنامه‌های رسانه‌ای، چهره‌ای قهرمانانه از ارتش مصر به نمایش می‌گذارند.

ارتش به‌عنوان «ستون فقرات ملت» معرفی می‌شود و همین تصویر، توجیه‌گر نقش برجسته آن در اقتصاد و سیاست است. در چنین ساختاری، ارتش نه‌تنها مسئول امنیت ملی، بلکه به نوعی «پدر ملت» نیز تلقی می‌شود.

نتیجه‌گیری: ستون استراتژیک در منطقه بی‌ثبات
ارتش مصر، با سابقه‌ای طولانی و ساختاری پیچیده، فراتر از یک نیروی نظامی صرف است. این نهاد، از سیاست داخلی تا معادلات منطقه‌ای، بازیگری کلیدی است که ثبات یا تغییر در آن می‌تواند اثرات عمیقی بر کل خاورمیانه داشته باشد.

از مرزهای لیبی تا سواحل دریای سرخ، از درگیری‌های سودان تا روابط شکننده با اسرائیل، ارتش مصر در هر گره ژئوپلیتیکی منطقه حضور دارد. تا زمانی که این ارتش قدرتمند و همزمان محافظ وضع موجود باقی بماند، تحولات سیاسی در مصر و اطراف آن، همواره با نگاه به «ارتش فراسوی نیل» معنا خواهد یافت.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای