مرحله اول از پرونده ناتو

از جنگ تا اتحاد؛ ریشه‌های پیدایش ناتو و نظم نوین غربی

مقدمه

در جهانی که از دل خاکسترهای جنگ جهانی دوم برخاسته بود، دو قطب متضاد شکل گرفتند: اتحاد جماهیر شوروی در شرق و ایالات متحده آمریکا در غرب. با شروع دوران جنگ سرد، نیاز به ایجاد یک ساختار دفاعی مشترک برای کشورهای غربی بیش از پیش احساس شد. این نیاز سرانجام به تولد پیمانی انجامید که امروز آن را با نام ناتو (NATO) یا «سازمان پیمان آتلانتیک شمالی» می‌شناسیم؛ نهادی که نه‌فقط برای دفاع نظامی، بلکه برای ایجاد هژمونی سیاسی-امنیتی غرب نیز ایفای نقش کرده است.

۱. پس‌زمینه تاریخی: جهان پس از جنگ جهانی دوم

جنگ جهانی دوم با بیش از ۷۰ میلیون کشته، ویرانی گسترده و بی‌ثباتی سیاسی، ساختار جهانی را به‌شدت دگرگون کرد. پس از پایان جنگ در سال ۱۹۴۵، دو قدرت اصلی پیروز—آمریکا و شوروی—درگیر رقابت ایدئولوژیک، اقتصادی و نظامی شدند. اروپا که به‌شدت آسیب دیده بود، به میدان این رقابت بدل شد. در این فضا، ترس از نفوذ کمونیسم و تهدیدهای شوروی، کشورهای اروپای غربی را بر آن داشت که زیر چتر امنیتی آمریکا گرد آیند.

۲. مسیر تأسیس: از پیمان‌های منطقه‌ای تا تولد ناتو

پیش از تشکیل ناتو، تلاش‌هایی در اروپا برای ایجاد اتحادهای امنیتی منطقه‌ای شکل گرفت، از جمله «پیمان دانکرک» (۱۹۴۷) بین بریتانیا و فرانسه و سپس «پیمان بروکسل» (۱۹۴۸) که بلژیک، هلند، لوکزامبورگ، فرانسه و بریتانیا را دربر گرفت. اما این پیمان‌ها بدون حضور آمریکا از توان بازدارندگی کافی برخوردار نبودند. در نتیجه، رایزنی‌ها برای ورود آمریکا و کانادا به ساختار امنیتی اروپا آغاز شد. سرانجام، در ۴ آوریل ۱۹۴۹، پیمان آتلانتیک شمالی با امضای ۱۲ کشور (از جمله آمریکا، کانادا، بریتانیا، فرانسه، بلژیک، هلند، ایتالیا و نروژ) در واشنگتن دی‌سی به‌طور رسمی تشکیل شد.

۳. اهداف و اصول اولیه ناتو

ناتو نه‌تنها یک پیمان نظامی، بلکه ساختاری سیاسی-امنیتی برای «مهار تهدید کمونیسم» بود. اصل اساسی ناتو در ماده ۵ آن تعریف شده است:
«حمله به یک عضو، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود.»
این اصل، پایه‌گذار مفهوم «دفاع جمعی» شد که برای نخستین‌بار پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ عملیاتی گردید.

۴. ساختار سازمانی اولیه

– دفتر مرکزی ناتو در بروکسل (بلژیک) قرار دارد.
– فرماندهی نظامی عالی (SHAPE) توسط یک ژنرال آمریکایی رهبری می‌شود، که نشانگر نقش مسلط واشنگتن در این ساختار است.
– تصمیم‌گیری‌ها به‌طور اجماعی (Consensus) انجام می‌شود؛ هر عضو حق وتو دارد.

۵. ناتو در دهه نخست: از دفاع تا تثبیت

در دهه ۱۹۵۰، با گسترش نفوذ شوروی در اروپای شرقی و آزمایش بمب اتمی توسط مسکو، ناتو وارد فاز بازدارندگی جدی شد.
مهم‌ترین تحولات این دوره:
– ورود آلمان غربی به ناتو (۱۹۵۵) که باعث تشکیل پیمان ورشو توسط بلوک شرق شد.
– ایجاد ساختارهای عملیاتی مشترک برای هماهنگی ارتش‌های عضو.
– بحران مجارستان (۱۹۵۶) و عدم مداخله ناتو، که نشان داد ناتو تنها در برابر تهدیدات به اعضای خود واکنش نشان می‌دهد.

۶. ایران و ناتو؛ از حاشیه تا همکاری

هرچند ایران هیچ‌گاه عضو رسمی ناتو نبوده، اما در دهه ۱۹۵۰ و ۶۰ به‌عنوان متحد استراتژیک غرب در منطقه، همکاری‌هایی با پیمان‌های موازی ناتو مثل سنتو (CENTO) داشت.
این تجربه، زمینه‌ساز روابط غیررسمی میان ایران و ساختار امنیتی غرب بود؛ مسیری که پس از انقلاب ۱۳۵۷ به‌کلی دگرگون شد.

نتیجه‌گیری

تأسیس ناتو نقطه عطفی در شکل‌گیری نظام دو قطبی جهان بود. ناتویی که ابتدا برای مقابله با تهدید شوروی تشکیل شد، به‌تدریج به مهم‌ترین ساختار نظامی-سیاسی غرب بدل گردید. درک ریشه‌های شکل‌گیری ناتو به ما کمک می‌کند تا عملکرد امروز این پیمان را در بستر تاریخی و اهداف اولیه‌اش بسنجیم؛ از جمله نقش آن در مداخله‌گری نظامی، گسترش جغرافیایی، و تعارضات امنیتی معاصر.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای