ارتش در سایه؛ ساختار نظامی عربستان و جایگاه گارد ملی

ارتش در سایه؛ ساختار نظامی عربستان و جایگاه گارد ملی

سه‌لایه قدرت نظامی در عربستان

ساختار نظامی عربستان سعودی برخلاف ظاهر کلاسیک آن، در واقع شامل سه لایه اصلی قدرت است:
🔸 ارتش رسمی: دارای ساختار کلاسیک و تحت نظارت وزارت دفاع.
🔸 گارد ملی: تحت فرمان مستقیم پادشاه و خاندان سلطنتی.
🔸 نیروهای امنیتی شخصی و اطلاعاتی: وابسته به شخص محمد بن سلمان.
این سه‌لایه به ظاهر مکمل هم‌اند، اما در واقع بازتابی از بی‌اعتمادی داخلی و ترس همیشگی از کودتا هستند.

گارد ملی سعودی؛ ارتش خاندان یا ابزار کودتا؟

گارد ملی سعودی نه ارتشی ملی، بلکه نیروهای وفادار به خاندان آل سعود است. این نهاد در دهه ۱۹۶۰ تأسیس شد تا تعادل قدرت را میان ارتش و خاندان پادشاهی حفظ کند.
– فرماندهی آن همواره در اختیار اعضای خاندان بوده است.
– مأموریت اصلی: دفاع از خاندان، سرکوب شورش‌های داخلی، حفاظت از پایتخت.
– این گارد از نظر تسلیحاتی و آموزش، در رده بالایی قرار دارد و معمولاً از منابع خارجی (آمریکا و بریتانیا) بهره می‌برد.
در بسیاری از پادشاهی‌ها، گارد سلطنتی ابزار دفاع از قدرت است. اما در شرایط خاص، می‌تواند به ابزاری برای تغییر قدرت نیز تبدیل شود.

ضعف ارتش کلاسیک؛ چرا ارتش عربستان هرگز در کانون قدرت نبوده؟

ارتش رسمی سعودی، علی‌رغم در اختیار داشتن منابع مالی گسترده، عملکرد قابل‌توجهی نداشته:
– تجربه‌های نظامی مانند یمن، نشان‌دهنده ضعف در فرماندهی و هماهنگی است.
– بدنه ارتش به صورت گسترده‌ای متکی بر نیروی انسانی خارجی و آموزش غربی است.
– ارتش هیچ‌گاه در روند تصمیم‌سازی سیاسی نقشی نداشته؛ امری که آن را به یک «ابزار نظامی منفعل» تبدیل کرده است.
نتیجه این ساختار: نهاد ارتش، هم فاقد اقتدار سیاسی است و هم مورد بی‌اعتمادی کامل ولیعهد.

نیروهای اطلاعاتی و حفاظتی ولیعهد؛ تمرکز قدرت یا ترس از کودتا؟

محمد بن سلمان پس از تثبیت قدرت، اقدام به تشکیل واحدهای امنیتی مستقل تحت نظارت شخصی خود کرد:
– سازمان‌های اطلاعاتی با مأموریت‌های مستقل از نهادهای سنتی.
– نیروهای حفاظتی ویژه که فقط به شخص ولیعهد پاسخگو هستند.
– استفاده گسترده از فناوری‌های نظارتی، سایبری و هوش مصنوعی.
این اقدامات نشانه‌ای از مدرن‌سازی نیست؛ بلکه بازتاب ترسی دائمی از کودتا یا شورش درون‌حاکمیتی است. تمرکز کامل قدرت امنیتی، در واقع سپری در برابر شکاف‌های درونی است.

ارزیابی آسیب‌پذیری ساختار نظامی در برابر یک کودتای درونی

اگرچه ساختار نظامی عربستان به ظاهر چندلایه و ایمن است، اما در صورت بحران، آسیب‌پذیر باقی می‌ماند:
▪ تداخل مأموریت‌ها و رقابت میان نهادها، کارایی را پایین می‌آورد.
▪ وفاداری نیروها بیشتر به اشخاص است تا به نهادها.
▪ در شرایط آشوب، اتحاد کوتاه‌مدت میان ناراضیان ارتش و شاهزادگان ممکن است فاجعه‌بار باشد.
▪ ساختار اطلاعاتی متمرکز ممکن است در برابر ضربه هماهنگ آسیب‌پذیرتر از حد انتظار باشد.

جمع‌بندی: گاردی برای حفاظت از تاج یا سایه‌ای تهدیدکننده در زمان بحران؟

گارد ملی سعودی، اگرچه ساخته شد تا تاج را حفظ کند، اما در تاریخ بسیاری از پادشاهی‌ها، همین گاردها لحظه آخر تصمیم نهایی را گرفته‌اند.
در ساختار عربستان امروز، نیروهای نظامی به‌جای تضمین ثبات، خود به کانون بالقوه‌ای از تهدید قدرت بدل شده‌اند.
شاید کودتا در عربستان دور از ذهن باشد، اما اگر روزی برسد، آغازش از درون همین ارتش در سایه خواهد بود.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای