ترکیه و ایران؛ کدام‌یک بستر مساعدتری برای کودتا دارند؟

تحلیل تطبیقی ساختار قدرت، ارتش، نارضایتی اجتماعی و نفوذ خارجی در دو کشور با تمرکز بر احتمال کودتا

مقدمه

ترکیه در قرن بیستم چندین کودتای نظامی را تجربه کرده، در حالی‌که ایران طی دهه‌های اخیر کودتایی نظامی نداشته است. اما آیا این به معنای ثبات مطلق در ایران و بی‌ثباتی همیشگی در ترکیه است؟
در این مقاله، سعی داریم با مقایسه ساختارهای امنیتی، اجتماعی و سیاسی دو کشور، ظرفیت آن‌ها برای وقوع یا پیشگیری از کودتا را تحلیل کنیم.

تجربه تاریخی کودتا؛ از آنکارا تا تهران

ترکیه از دهه ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۶ چهار کودتای نظامی را تجربه کرده است. ارتش به‌عنوان نهاد حافظ سکولاریسم، بارها قدرت سیاسی را در دست گرفت. در مقابل، ایران از زمان کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دیگر شاهد کودتای کلاسیک نبوده است.

پس از انقلاب، ساختار قدرت به‌گونه‌ای طراحی شد که ارتش به حاشیه رفت و سپاه پاسداران به نیروی مسلط امنیتی تبدیل شد؛ نیرویی که وفاداری آن به رهبر نظام تثبیت شده است.

ساختار ارتش و نیروهای مسلح

در ترکیه، ارتش پس از کودتای ۲۰۱۶ به‌شدت پاکسازی شد و اکنون تحت کنترل مستقیم ریاست‌جمهوری قرار دارد. نهادهای امنیتی نیز با وفاداری بالا به اردوغان عمل می‌کنند.

در ایران، ارتش تحت فرماندهی کل قوا (رهبر) قرار دارد اما ساختار قدرت واقعی در اختیار سپاه پاسداران است. سپاه نه‌تنها نیروی نظامی، بلکه بازیگر اقتصادی، رسانه‌ای و امنیتی بزرگی در کشور است.

نارضایتی اجتماعی و ظرفیت شورش

در ترکیه، نارضایتی‌ها به شکل اعتراضات خیابانی یا رأی‌دادن به اپوزیسیون بروز پیدا می‌کند. جامعه مدنی فعال‌تر است، رسانه‌های مستقل هنوز نیمه‌فعال‌اند.

اما در ایران، سرکوب شدید هرگونه سازمان‌یابی اعتراضی وجود دارد. نارضایتی عمومی گسترده است ولی به‌دلیل فقدان سازمان سیاسی جایگزین، به صورت آشوب‌های پراکنده بروز می‌کند.

نقش رهبران در مهار کودتا

اردوغان پس از کودتای نافرجام ۲۰۱۶ با اصلاح ساختار ارتش، قدرت را متمرکز کرد. در ایران نیز، رهبر نظام از طریق شورای نگهبان، قوه قضاییه و سپاه، کنترل کاملی بر ساختارهای قدرت دارد.

در هر دو کشور، نظام سیاسی شخص‌محور است و وفاداری نیروهای امنیتی به رأس هرم قدرت، احتمال کودتا را کاهش داده است.

نقش بازیگران خارجی

ترکیه به‌عنوان عضو ناتو، سابقه روابط گسترده با آمریکا دارد. برخی تحلیل‌گران نقش ناتو یا کشورهای خلیج فارس را در کودتای ۲۰۱۶ محتمل دانسته‌اند. در مقابل، ایران به‌دلیل تحریم‌ها و انزوای بین‌المللی، در برابر نفوذ خارجی مقاوم‌تر است.

اگرچه حملات سایبری، تحریم‌های اقتصادی یا جنگ‌های نیابتی ایران را تهدید می‌کند، اما دخالت خارجی در قالب کودتا در ایران بعید به نظر می‌رسد.

جمع‌بندی

اگرچه ترکیه سابقه کودتا دارد و ایران نه، اما امروز در هر دو کشور تمرکز قدرت، وفاداری امنیتی و مهار ارتش، احتمال وقوع کودتا را کاهش داده است. در ترکیه، پاکسازی ارتش و کنترل نهادهای امنیتی توسط اردوغان، و در ایران، ساختار ایدئولوژیک سپاه، مانع تحرکات نظامی از درون می‌شوند.

با این حال، نارضایتی اجتماعی گسترده، بحران مشروعیت و فشار اقتصادی می‌توانند در بلندمدت زمینه‌ساز تغییرات جدی‌تری باشند؛ نه لزوماً از مسیر کودتا، بلکه از طریق فروپاشی نرم یا انتقال قدرت از بالا.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای