دیوارهای خاموش؛ جدایی مناطق شرکت نفت از شهر

۱. یک تاریخ نابرابر؛ ریشه‌های جدایی مناطق نفتی

در بسیاری از شهرهای ایران، مناطق تحت مالکیت شرکت نفت از دوران پهلوی تاکنون، دارای ساختار ویژه، امکانات اختصاصی و مدیریت مستقل بوده‌اند. این مناطق از ابتدا به‌گونه‌ای طراحی شدند که نیروهای متخصص، خارجی‌ها یا مدیران ارشد در محیطی جدا از “شهر عادی” زندگی کنند. این جدایی، نمادی از فاصله طبقاتی و سازمانی بود که اکنون در قالب «دیوارکشی» استمرار یافته است.

🔷 ۲. دیوار به‌مثابه مرز قدرت

دیوار بین مناطق نفتی و محلات شهری، فقط یک حصار نیست؛ بلکه مرز میان دو منطق متفاوت حکمرانی است:
– درون دیوار: نظم شرکتی، بودجه خاص، امنیت اختصاصی، نگهداری منظم
– بیرون دیوار: مدیریت شهری، مشکلات شهرداری، کمبود خدمات

در اینجا دیوار به‌عنوان نماد «قدرت موازی» عمل می‌کند؛ قدرتی که به جای پاسخگویی به شهر، خود را از شهر مستقل می‌بیند.

🔷 ۳. شکاف خدماتی؛ دو استاندارد زیستی در یک شهر

اغلب مناطق شرکت نفت دارای مزایایی چون:
– آسفالت‌کاری و فضای سبز منظم
– مدارس و درمانگاه‌های اختصاصی
– امنیت بهتر و نظارت پیوسته

در حالی‌که چند متر آن‌سوتر، محلات شهری با کمبود خدمات شهری، رفت‌و آمد نامنظم و نبود امنیت مواجه‌اند. این نابرابری خدماتی، در بلندمدت حس تحقیر اجتماعی و تبعیض فضایی را در میان ساکنان شهر دامن می‌زند.

🔷 ۴. دیوارکشی و اثر روانی بر شهروندان

وقتی دیواری بلند، منطقه‌ای از رفاه و نظم را از دیگر بخش‌های شهر جدا می‌کند، پیام ضمنی آن برای شهروندان این است که:
«تو به این قلمرو تعلق نداری.»
این دیوارها می‌توانند حس انزوا، بی‌عدالتی و بی‌اعتمادی را در شهروندان عادی تقویت کنند و به‌جای همزیستی، نوعی تقابل ساکت میان دو طبقه شکل بگیرد:
– شهروندان عادی در بیرون
– نخبگان سازمانی در درون

🔷 ۵. دیوارکشی یا مناطق محرومیت‌زدا؟ نگاه مدیریت شهری

اگرچه شرکت نفت مناطق تحت اختیار خود را از نظر قانونی «ملک سازمانی» می‌داند، اما پرسش اینجاست که آیا این جداسازی با منطق امروزی شهرسازی سازگار است؟
مدیریت شهری باید به جای دیوارکشی، راه‌حل‌هایی برای هم‌پوشانی خدماتی، مشارکت اجتماعی و اتصال تدریجی میان بافت شهری و مناطق نفتی ایجاد کند.
مثلاً:
– اجازه عبور آزاد شهروندان از مسیرهای خاص
– باز کردن فضای سبز به روی عموم
– ایجاد خدمات مشارکتی مانند کتابخانه‌ها یا مراکز فرهنگی مشترک

🔷 ۶. تبعات سیاسی در بلندمدت

در مناطقی که نابرابری فیزیکی و اجتماعی تثبیت می‌شود، شهر به دو نیمه تبدیل می‌شود: نیمی در درون قدرت، نیمی در حاشیه. این وضع می‌تواند بذر نارضایتی اجتماعی، اعتراض‌های پنهان و شکاف اعتماد میان مردم و ساختارهای قدرت را گسترش دهد؛ حتی اگر این دیوارها، فعلاً آرام و بی‌سر و صدا باشند.

✅ جمع‌بندی

دیوارکشی میان مناطق شرکت نفت و شهر، فقط مسئله معماری نیست؛ بلکه یک استعاره زنده از نابرابری نهادی، جدایی اجتماعی و مدیریت قدرت در فضای شهری ایران است. اگر شهرها قرار است مکانی برای «زندگی مشترک» باشند، باید دیوارها را نه فقط از بتن، بلکه از ذهن‌ها نیز برداشت.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای