آیا ترکیه به سمت دیکتاتوری نرم می‌رود؟

نگاه تطبیقی: ترکیه، روسیه و مجارستان در مسیر «اقتدارگرایی انتخاباتی»

مقدمه

در ظاهر، ترکیه هنوز یک دموکراسی است؛ انتخابات برگزار می‌شود، احزاب اپوزیسیون وجود دارند و رسانه‌ها فعال هستند. اما با نگاهی دقیق‌تر، نشانه‌هایی از ساختارهای اقتدارگرایانه دیده می‌شود: کنترل بر رسانه‌ها، محدودسازی مخالفان، دخالت در روند انتخابات و تضعیف استقلال نهادهای قضایی. این مقاله به بررسی مدل «اقتدارگرایی انتخاباتی» در ترکیه می‌پردازد و آن را با نمونه‌های مشابه مانند روسیه پوتین و مجارستان اوربان مقایسه می‌کند.

مفهوم «اقتدارگرایی انتخاباتی» چیست؟

اقتدارگرایی انتخاباتی به نظام‌هایی گفته می‌شود که ظاهراً دموکراتیک‌اند اما عملاً ابزارهای قدرت در دست یک نفر یا حزب باقی می‌ماند. در این نوع رژیم‌ها، انتخابات برگزار می‌شود اما رقابت آزاد نیست، رسانه‌ها یک‌صدایی هستند و نهادهای نظارتی استقلال ندارند. کشورهایی مانند روسیه، مجارستان، ونزوئلا، صربستان و ترکیه از نمونه‌های بارز این الگو هستند.

اردوغان و مهندسی انتخابات

اردوغان از طریق رفراندوم‌های پی‌درپی، قوانین انتخاباتی را به نفع خود بازنویسی کرد. تبدیل نظام پارلمانی به ریاستی در سال ۲۰۱۷، قدرت اجرایی را به‌طور کامل در دست رئیس‌جمهور متمرکز کرد. رد صلاحیت نامزدهای اپوزیسیون، محروم‌سازی احزاب منتقد از فرصت‌های برابر و دخالت شورای عالی انتخابات از جمله ابزارهای این مهندسی سیاسی هستند.

به‌عنوان نمونه، در انتخابات شهرداری استانبول در سال ۲۰۱۹، پس از پیروزی نامزد اپوزیسیون، دولت نتیجه را باطل کرد و انتخابات تکراری برگزار کرد که با اختلاف بیشتری به نفع اپوزیسیون تمام شد.

رسانه‌های ترکیه؛ از تنوع به یک‌صدایی

پس از کودتای نافرجام ۲۰۱۶، دولت ترکیه صدها رسانه را تعطیل یا توقیف کرد. شبکه‌های بزرگ تلویزیونی و مطبوعات عمدتاً در اختیار دولت یا سرمایه‌داران نزدیک به آن هستند. روزنامه‌نگاران منتقد با فشار، سانسور یا بازداشت مواجه‌اند. شبکه‌های رسمی مانند TRT و خبرگزاری آنادولو، به بازوی تبلیغاتی دولت تبدیل شده‌اند.

گزارشگران بدون مرز، ترکیه را یکی از بدترین کشورها در زمینه آزادی رسانه در بین کشورهای عضو ناتو معرفی کرده‌اند.

سرکوب سیاسی؛ زندان به‌جای مناظره

حزب دموکراتیک خلق‌ها (HDP) به‌عنوان یکی از جدی‌ترین اپوزیسیون‌های پارلمان، هدف بازداشت و فشارهای شدید قرار گرفته است. ده‌ها شهردار منتخب این حزب خلع و بازداشت شدند. فعالان دانشگاهی، هنرمندان و مدافعان حقوق بشر نیز از مصونیت برخوردار نیستند.

از جمله چهره‌های سرشناس زندانی می‌توان به عثمان کاوالا (فعال مدنی) و صلاح‌الدین دمیرتاش (رهبر سابق HDP) اشاره کرد که با وجود حکم دادگاه حقوق بشر اروپا، همچنان در حبس به‌سر می‌برند.

مقایسه تطبیقی با روسیه و مجارستان

پوتین در روسیه، اوربان در مجارستان و اردوغان در ترکیه هر سه به‌نوعی از الگوی اقتدارگرایی انتخاباتی پیروی می‌کنند. مهندسی قانون اساسی، دستکاری در انتخابات، کنترل رسانه‌ها و نهادینه‌کردن رهبری فردمحور، از شباهت‌های کلیدی این کشورهاست.

با این حال، ترکیه هنوز دارای اپوزیسیونی زنده و پرقدرت است که در برخی انتخابات‌ها مانند ۲۰۲۳ توان رقابت واقعی را دارد. این وضعیت می‌تواند مسیر ترکیه را از مسیر روسیه جدا کند، مشروط بر تداوم مقاومت نهادهای مستقل.

جمع‌بندی

اگرچه ترکیه هنوز به‌طور کامل از دموکراسی خارج نشده، اما شاخص‌های یک «دیکتاتوری نرم» در حال تقویت است. کنترل رسانه‌ها، محدودسازی اپوزیسیون، و شکل‌دادن به نهادها به نفع یک فرد یا حزب، ترکیه را در مسیر خطرناکی قرار داده است. آینده این مسیر بستگی دارد به مقاومت جامعه مدنی، کیفیت انتخابات آتی و توان اپوزیسیون در مقابله با فرایند فرسایش دموکراسی.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای