دلایل اصلی و فرعی خروج ترامپ از برجام و آینده برجام با سرمایه‌گذاری آمریکایی

دلایل اصلی و فرعی خروج ترامپ از برجام و آینده برجام با سرمایه‌گذاری آمریکایی

خروج ترامپ از برجام را فقط به «نداشتن فرصت سرمایه‌گذاری در ایران» تقلیل دادن، تصویر دقیقی از ماجرا نمی‌دهد، اما این عامل می‌تواند یکی از انگیزه‌های فرعدلایل اصلی و فرعی خروج ترامپ از برجام و آینده برجام با سرمایه‌گذاری آمریکاییی یا پنهان در پس تصمیم او بوده باشد.

دلایل اصلی و فرعی این تصمیم را می‌توان در چند لایه بررسی کرد:

۱- لایه سیاسی ـ ایدئولوژیک (اصلی)

• ترامپ از ابتدا برجام را «توافق بد» می‌دانست، چون معتقد بود محدودیت‌های هسته‌ای ایران موقتی است و برنامه موشکی و نفوذ منطقه‌ای را شامل نمی‌شود.
• پایگاه رأی او، به‌ویژه جمهوری‌خواهان محافظه‌کار و لابی‌های نزدیک به اسرائیل و عربستان، فشار زیادی برای خروج از برجام وارد کردند.

۲- لایه ژئوپلیتیکی

• خروج از برجام با هدف بازگرداندن «فشار حداکثری» طراحی شد تا ایران یا به پای میز مذاکره با شروط سخت‌تر بازگردد یا از نظر اقتصادی و سیاسی تضعیف شود.
• متحدان منطقه‌ای آمریکا (به‌خصوص اسرائیل و عربستان) از برجام رضایت نداشتند و آن را به سود ایران می‌دانستند.

۳- لایه اقتصادی ـ رقابتی

• پس از برجام (۲۰۱۵–۲۰۱۸) شرکت‌های اروپایی، روسی و چینی زودتر وارد بازار ایران شدند (مثل توتال فرانسه، ایرباس، پژو، ساینوپک چین، لوک‌اویل روسیه).
• آمریکا به دلیل تحریم‌های غیرهسته‌ای و روابط خصمانه، امکان بهره‌گیری مستقیم از فرصت‌های سرمایه‌گذاری را نداشت.
• برای تیم ترامپ، بازگرداندن تحریم‌ها و تهدید به مجازات، عملاً سرمایه‌گذاری رقبا را متوقف کرد و موازنه اقتصادی را بر هم زد.

۴- لایه شخصی و انتخاباتی

• ترامپ می‌خواست در سیاست خارجی دستاوردی «برند شخصی» داشته باشد؛ خروج از برجام و وعده «توافق بهتر» بخشی از کمپین او برای ۲۰۲۰ بود.

✅ بنابراین، نداشتن سهم اقتصادی در ایران احتمالاً یکی از عوامل اقتصادی پشت پرده بود، اما دلیل اصلی خروج ترامپ بیشتر به ترکیبی از فشار لابی‌ها، اهداف ژئوپلیتیکی و محاسبات انتخاباتی برمی‌گشت.
اگر آمریکا همانند اروپا پس از برجام امکان سرمایه‌گذاری گسترده در ایران را داشت، شاید انگیزه برای باقی ماندن یا اصلاح توافق بیشتر می‌شد، اما ساختار خصومت سیاسی موجود، چنین فرصتی را عملاً ناممکن کرده بود.

در ادامه؛

برایتان سناریوی فرضی ترسیم می کنم که در آن آمریکا هم مثل اروپا در برجام بماند و در ایران سرمایه گزاری کند.

سناریوی فرضی: «برجام با سرمایه‌گذاری آمریکایی»

مرحله ۱: فضای بعد از توافق (۲۰۱۵–۲۰۱۶)

• برجام امضا شده، تحریم‌های هسته‌ای لغو می‌شود.
• دولت اوباما علاوه بر رفع محدودیت‌های مالی، راه را برای سرمایه‌گذاری مستقیم شرکت‌های آمریکایی باز می‌کند.
• نمونه‌ها:
  • بوئینگ قرارداد فروش هواپیما به ایران ایر را نهایی می‌کند (در واقعیت هم پیش‌قرارداد داشت).
  • اکسون موبیل و شورون وارد پروژه‌های نفت و گاز جنوب ایران می‌شوند.
  • شرکت‌های فناوری مثل اپل و مایکروسافت با حضور رسمی وارد بازار می‌شوند.

مرحله ۲: پیوند منافع اقتصادی

• هزاران شغل در آمریکا وابسته به قراردادهای با ایران می‌شود (مثلاً تولید هواپیما، تجهیزات حفاری، خدمات نرم‌افزاری).
• لابی‌های صنعتی و تجاری در آمریکا شکل می‌گیرند که از برجام دفاع می‌کنند، چون لغوش یعنی از دست رفتن بازار.

مرحله ۳: انتخابات ۲۰۱۶ و روی کار آمدن ترامپ

• ترامپ همچنان برجام را «بد» می‌داند، اما تیم اقتصادی‌اش هشدار می‌دهد خروج از توافق یعنی ضربه به شرکت‌های آمریکایی و از دست دادن میلیاردها دلار قرارداد.
• لابی‌های اقتصادی در برابر لابی‌های سیاسی ـ امنیتی (اسرائیل و عربستان) تعادل ایجاد می‌کنند.

مرحله ۴: فشارها و تصمیم‌گیری ۲۰۱۸

• در این سناریو، ترامپ ممکن است به جای خروج کامل از برجام، مسیر اصلاح توافق را انتخاب کند:
  • افزودن بندهای مربوط به موشک و نفوذ منطقه‌ای ایران
  • اما حفظ قراردادهای اقتصادی موجود
• نتیجه: آمریکا در توافق باقی می‌ماند یا خروج را به شکل «تدریجی و مشروط» انجام می‌دهد، تا منافع شرکت‌هایش حفظ شود.

جمع‌بندی سناریو

• در دنیای واقعی: آمریکا سهم اقتصادی نداشت → خروج بدون هزینه داخلی بزرگ.
• در سناریوی فرضی: منافع اقتصادی مستقیم → ترامپ یا مجبور به ماندن بود یا خروجش با مقاومت شدید اقتصادی و سیاسی داخلی روبه‌رو می‌شد.
• درس اصلی: در روابط بین‌الملل، پیوند منافع اقتصادی می‌تواند حتی بر سیاست‌های امنیتی و ایدئولوژیک غلبه کند.

انتها؛/

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای