کعبه و تاج؛ نقش مشروعیت مذهبی در پایداری قدرت در عربستان سعودی

مقدمه

در خاورمیانه، بسیاری از رژیم‌های سیاسی برای حفظ مشروعیت خود به ابزارهایی چون انتخابات، ارتش یا حمایت خارجی تکیه دارند. اما عربستان سعودی یک ویژگی متمایز دارد: مالکیت سیاسی و نمادین بر مقدس‌ترین مکان اسلامی، یعنی کعبه در مکه. این مقاله بررسی می‌کند چگونه این «مشروعیت دینی» به یکی از ارکان بقای قدرت خاندان سعودی تبدیل شده و چگونه به‌مثابه نوعی سپر نمادین، نقش بازدارنده در برابر فشارهای داخلی و خارجی ایفا می‌کند.

۱. مشروعیت دینی؛ ستون پنهان قدرت سعودی

پادشاه عربستان نه‌تنها رئیس حکومت، بلکه خادم حرمین شریفین است؛ عنوانی که بُعدی فراتر از مرزهای ملی دارد. این جایگاه به او امکان می‌دهد تا خود را نماینده و محافظ اسلام سنتی اهل سنت معرفی کند. در غیاب انتخابات، پارلمان مؤثر یا آزادی احزاب، این مشروعیت دینی نقشی اساسی در توجیه اقتدار سلطنتی ایفا می‌کند.

از دهه ۱۹۳۰، اتحاد خاندان آل‌سعود با جریان وهابیت نیز به این مشروعیت عمق فقهی و مذهبی داد؛ هرچند در دوران محمد بن‌سلمان تلاش‌هایی برای کاهش این وابستگی سنتی به وهابیت صورت گرفته است.

همچنین پیشنهاد می‌شود نگاهی بیندازید به: مقاله گارد ملی عربستان

۲. کعبه، حریم مقدس یا ابزار ژئوپلیتیک؟

کعبه، مرکز جهان اسلام، هر سال میلیون‌ها مسلمان را در قالب حج و عمره به عربستان می‌کشاند. اما این تمرکز مذهبی، فقط کارکرد دینی ندارد. حکومت سعودی با کنترل حج، به‌طور عملی بر بزرگ‌ترین گردهمایی مذهبی جهان اسلام سلطه دارد و از آن برای تقویت اعتبار سیاسی خود در میان کشورهای مسلمان بهره می‌برد.

همچنین، دولت سعودی گاه از حج برای اعمال فشار یا تنبیه سیاسی نیز استفاده کرده است؛ مانند محدودیت‌هایی که برای زائران ایرانی یا قطری در سال‌های گذشته اعمال شد. بدین ترتیب، مناسک دینی نیز در خدمت دیپلماسی و قدرت سیاسی قرار گرفته‌اند.

۳. ممنوعیت شورش علیه «خادم حرمین»؛ دین در خدمت امنیت

در فقه اهل سنت، شورش علیه حاکم مسلمان در اغلب موارد ممنوع یا ناپسند تلقی می‌شود. هنگامی که این حاکم، خادم کعبه نیز باشد، این ممنوعیت شکلی مضاعف به خود می‌گیرد. به همین دلیل، اپوزیسیون داخلی عربستان – به‌ویژه از منظر مذهبی – با چالش سنگینی مواجه است: چگونه می‌توان علیه نظامی قیام کرد که خود را نگهبان مقدس‌ترین اماکن می‌داند؟

حتی گروه‌های جهادی مثل القاعده نیز در مقاطع مختلف، در برابر این پرسش دینی قرار گرفته‌اند و همین مسئله باعث شکاف در درون جریان‌های رادیکال شده است.

۴. تصویرسازی رسانه‌ای و هویت‌سازی فراملی

سعودی‌ها در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری زیادی برای بازتعریف چهره خود به‌عنوان مرکز اسلام معتدل انجام داده‌اند. از بازسازی حرمین، تا ساخت شهرهای مذهبی، توسعه اپلیکیشن‌های اسلامی و آموزش ائمه جمعه کشورهای دیگر؛ همه در راستای تثبیت «رهبری دینی نرم» است.

در این چارچوب، کعبه نه‌فقط یک مکان مقدس، بلکه یک ابزار هویت‌سازی و برند ملی برای حکومت سعودی است. تاج سلطنتی با نور کعبه در ذهن میلیون‌ها مسلمان تطهیر می‌شود، و همین تصویر مانع از اتحاد گسترده مخالفان داخلی می‌گردد.

۵. کعبه در برابر تغییرات سیاسی؛ مانع یا تضمین؟

در نگاه اول، اتکای بیش از حد به مشروعیت دینی، حکومت را در برابر تغییرات دموکراتیک یا مطالبات مردمی آسیب‌پذیر می‌کند. چراکه اگر مردم مشروعیت را نه از دین بلکه از رأی و حقوق مدنی بخواهند، کعبه دیگر ضامن پایداری تاج نخواهد بود.

اما در عمل، هنوز بخش بزرگی از مردم عربستان و جهان اسلام، حکومت سعودی را – ولو به‌طور ناقدانه – به‌دلیل پیوندش با کعبه، «مقدس» یا حداقل «مقبول» می‌دانند. این همان چسب نمادینی است که تاج را به زمین تثبیت کرده است.

جمع‌بندی

در عربستان سعودی، قدرت فقط با سرنیزه و دلار نفتی حفظ نمی‌شود؛ بلکه سایه کعبه بر تخت پادشاهی افتاده و آن را مصون از طوفان‌های سیاسی کرده است.

اما سؤالی کلیدی باقی می‌ماند:
اگر روزی مشروعیت دینی حکومت سعودی با چالش جدی روبرو شود، آیا تاج همچنان بر سر خواهد ماند؟
یا آن‌گاه که نور کعبه از تخت فاصله بگیرد، پادشاهی نیز در برابر تغییر بی‌دفاع خواهد شد؟

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای