دموکراسی امنیتی یا رژیمی در حالت آماده‌باش؟ ساختار سیاسی-نظامی اسرائیل در قیاس با عربستان سعودی

در میان دولت‌های خاورمیانه، کمتر رژیمی همانند رژیم اسرائیل تا این اندازه قدرت نظامی، امنیتی، دینی و سیاسی را به‌شکلی فشرده در خود جمع کرده است. اسرائیل با ساختاری نیمه‌دموکراتیک و انتخاباتی، خود را متفاوت از دولت‌های اقتدارگرا می‌داند، اما در عمل بسیاری از تصمیمات حیاتی این رژیم، نه در پارلمان، بلکه در اتاق‌های دربسته ارتش، موساد و شورای امنیت ملی اتخاذ می‌شوند. این نوشتار به بررسی ساختار سیاسی-نظامی رژیم اسرائیل، با مقایسه‌ای تطبیقی با عربستان سعودی می‌پردازد؛ جایی که سلطنت مطلقه در ظاهر با رژیم امنیتی اسرائیل تفاوت دارد، اما در جوهره، اشتراکاتی نگران‌کننده میان آن‌ها دیده می‌شود.

بخش اول: هرم قدرت در اسرائیل؛ سیاست‌مداران، ژنرال‌ها و جاسوس‌ها

در رأس هرم قدرت اسرائیل، نخست‌وزیر قرار دارد؛ شخصیتی که علاوه بر ریاست دولت، عملاً کنترل سیاست خارجی و نظامی را نیز در اختیار دارد. نمونه بارز آن بنیامین نتانیاهو است که طی دهه‌های اخیر با اتکا به ائتلاف‌های شکننده، اما وفادار، توانسته است خود را بر فراز ساختار سیاسی تثبیت کند. با این حال، واقعیت این است که تصمیم‌گیری‌های کلان در اسرائیل، به‌ویژه درباره امنیت و جنگ، تحت تأثیر نهادهای نظامی و امنیتی قرار دارد.

ارتش اسرائیل (IDF) نه‌تنها ستون فقرات دفاعی رژیم محسوب می‌شود، بلکه پرورش‌دهنده نسل‌های آینده سیاست‌مداران نیز هست. بسیاری از وزرا و حتی نخست‌وزیران پیشین، سابقه فرماندهی نظامی دارند. در کنار ارتش، دو نهاد اطلاعاتی یعنی موساد (ویژه عملیات خارجی) و شاباک (ویژه امنیت داخلی)، در تعیین اولویت‌های سیاسی و امنیتی اسرائیل نقش مؤثر دارند.

در قیاس، در عربستان سعودی، ساختار قدرت بر پایه سلطنت فردی بنا شده است؛ پادشاه، ولیعهد، گارد سلطنتی و شورای بیعت، ارکان اصلی قدرت‌اند. اما در عمل، ساختار اطلاعاتی عربستان با وجود قدرت امنیتی بالا، از نظر استقلال و نفوذ در سیاست‌گذاری، به‌مراتب ضعیف‌تر از نهادهای اسرائیلی است.

بخش دوم: ارتش و سیاست؛ دو لبه یک شمشیر

ارتش اسرائیل در جامعه، سیاست و اقتصاد نقش جدی دارد. خدمت اجباری برای زنان و مردان، این نهاد را به بخشی از هویت ملی بدل کرده است. بسیاری از مدیران، تکنوکرات‌ها و سیاست‌مداران، سابقه نظامی دارند و همین موضوع پیوند میان سیاست و ارتش را ناگسستنی کرده است.

در اسرائیل، نظامیان بازنشسته اغلب وارد سیاست می‌شوند و به ریاست احزاب یا وزارتخانه‌ها می‌رسند. این در حالی است که در عربستان سعودی، ارتش بیش‌تر ابزار اجرای دستورات خاندان سلطنتی است و کمتر امکان بروز به‌صورت یک نهاد مستقل را دارد.

بخش سوم: امنیت مقدس؛ قدس و مفهوم تهدید دائمی

یکی از مؤلفه‌های کلیدی در ساختار امنیتی اسرائیل، مسئله قدس و «تهدید دائمی» است. قدس به‌عنوان نقطه اتصال دین و سیاست، نقشی دوگانه در ایجاد مشروعیت داخلی و بسیج امنیتی ایفا می‌کند. اسرائیل با برجسته‌سازی تهدیدهایی همچون حماس، ایران یا حزب‌الله، فضا را همواره در حالت آماده‌باش نگاه می‌دارد.

در عربستان سعودی نیز اماکن مقدس مکه و مدینه نقش مشروعیت‌بخش دارند، اما استفاده ابزاری از آن‌ها برای بسیج دائمی امنیتی کمتر است.

بخش چهارم: اقتصاد، فناوری و قدرت نرم در خدمت امنیت

رژیم اسرائیل با سرمایه‌گذاری گسترده در فناوری‌های نظامی، سایبری و اطلاعاتی، امنیت خود را به خارج از مرزها بسط داده است. شرکت‌های فناوری اسرائیلی با همکاری با ایالات متحده، اروپا و کشورهای عربی، امنیت منطقه‌ای را نیز تأمین می‌کنند.

در مقابل، عربستان بیشتر بر واردات تسلیحات تکیه دارد و هنوز از نظر فناوری و اتکا به توان داخلی، فاصله زیادی با اسرائیل دارد.

بخش پنجم: هم‌پیمانان خارجی؛ سپرهای امنیتی

نقش آمریکا در امنیت اسرائیل بی‌بدیل است. از کمک‌های مالی و نظامی گرفته تا سامانه‌های دفاعی، اسرائیل هم‌پیمانی قدرتمند با ایالات متحده دارد.

در مقابل، عربستان با وجود حمایت آمریکا، فاقد شبکه لابی گسترده و سازمان‌یافته همانند اسرائیل است و بیشتر وابسته به قراردادهای تسلیحاتی است.

نتیجه‌گیری: شباهت در امنیت، تفاوت در روایت

در ظاهر، اسرائیل و عربستان دو مدل متفاوت از ساختار سیاسی‌اند: یکی با انتخابات، دیگری با سلطنت. اما در عمق، هر دو رژیم امنیت‌محور و متکی بر نهادهای غیردموکراتیک‌اند.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای