ارتش، دولت یا اردوغان؟ نقشه قدرت در ترکیه معاصر

در ترکیه معاصر، سؤال اساسی این است که قدرت واقعی در دست چه نهادی است؟ آیا ارتشی که روزگاری ستون فقرات نظام کمالیستی بود همچنان نفوذ دارد؟ آیا اردوغان توانسته مرکز ثقل قدرت را به نهاد ریاست‌جمهوری منتقل کند؟ و نقش سرویس اطلاعاتی میت و احزاب سیاسی در این پازل پیچیده چیست؟ این مقاله نگاهی تحلیلی به ساختار قدرت در ترکیه دارد و تلاش می‌کند موازنه فعلی و آینده احتمالی آن را بررسی کند.

ارتش ترکیه؛ میراث آتاترک و نقش متغیر آن

ارتش ترکیه در تاریخ معاصر همواره به عنوان نگهبان سکولاریسم و میراث آتاترک ایفای نقش کرده است. از کودتای ۱۹۶۰ گرفته تا مداخله مستقیم یا غیرمستقیم در سیاست، ارتش ستون اصلی ساختار قدرت بود. با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه (AKP) و به‌ویژه پس از کودتای نافرجام ۲۰۱۶، نفوذ ارتش به‌طور چشمگیری کاهش یافت. تصفیه گسترده افسران منتقد، ساختار فرماندهی را دگرگون کرد و وابستگی آن به نهاد ریاست‌جمهوری افزایش یافت.

سرویس اطلاعاتی MIT؛ شمشیر پنهان اردوغان

سازمان اطلاعات ملی ترکیه (MIT) در سال‌های اخیر به یکی از بازوهای اصلی قدرت اردوغان تبدیل شده است. با ریاست هاکان فیدان (تا سال ۲۰۲۳) و سپس منصوبان وفادار، این نهاد در کنترل مخالفان، مدیریت بحران‌های امنیتی و عملیات فرامرزی ایفای نقش کلیدی دارد. نقش پررنگ میت در کشف و خنثی‌سازی کودتای ۲۰۱۶، جایگاه آن را در ساختار امنیتی ترکیه تثبیت کرد.

ریاست‌جمهوری اردوغان؛ مرکز ثقل قدرت نوین

از زمان تغییر قانون اساسی در سال ۲۰۱۷ و گذار ترکیه به نظام ریاستی، اختیارات رئیس‌جمهور به‌طرز چشمگیری افزایش یافته است. رجب طیب اردوغان نه‌تنها ریاست دولت، بلکه فرماندهی کل قوا و ریاست شوراهای امنیتی و اقتصادی را نیز در دست دارد. او موفق شده ساختار بوروکراسی، نظام قضایی و حتی رسانه‌ها را تا حد زیادی تحت کنترل بگیرد.

احزاب و پارلمان؛ دموکراسی یا ابزار کنترل؟

هرچند ترکیه از نظر شکلی دارای نظام چندحزبی و پارلمان منتخب است، اما در عمل حزب عدالت و توسعه با همراهی حزب حرکت ملی (MHP) ائتلافی ایجاد کرده‌اند که عملاً اکثر ارکان تقنینی را در کنترل دارند. اپوزیسیون ضعیف و تحت فشار، فضای سیاسی رقابتی را تضعیف کرده است.

تقابل‌ها، اتحادها و آینده قدرت در ترکیه

قدرت در ترکیه در حال حاضر در دست اردوغان و حلقه‌ای از نهادهای امنیتی و سیاسی نزدیک به او متمرکز شده است. با این حال، نارضایتی‌های اجتماعی، بحران اقتصادی و فشارهای بین‌المللی می‌تواند این موازنه را به‌هم بزند. بازگشت نقش ارتش یا ظهور اپوزیسیون قوی، سناریوهایی است که آینده ترکیه را تعیین خواهد کرد.

جمع‌بندی؛ آیا موازنه‌ای پایدار ممکن است؟

نقشه قدرت در ترکیه مدرن، نتیجه دهه‌ها تحول نهادی، ایدئولوژیک و امنیتی است. در حالی که اردوغان توانسته قدرت را در بالاترین سطح متمرکز کند، اما توازن شکننده میان ارتش، اطلاعات و مردم، همچنان سایه بی‌ثباتی را بر سر کاخ سفید آنکارا نگه داشته است.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای