کودتاهای ترکیه؛ از ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۶

کودتاهای ترکیه؛ از ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۶

مقدمه

ترکیه در قرن بیستم و بیست‌ویکم بارها شاهد وقوع کودتاهای نظامی یا تلاش برای براندازی قدرت سیاسی بوده است.

از نخستین کودتای موفق در سال ۱۹۶۰ تا آخرین کودتای نافرجام در سال ۲۰۱۶، ارتش ترکیه نقشی کلیدی در تحولات سیاسی ایفا کرده است.

این مقاله مروری تحلیلی بر مهم‌ترین کودتاهای ترکیه دارد و تلاش می‌کند الگوهای تکراری و تأثیر آنها بر ساختار قدرت را بررسی کند.

بخش ۱: کودتای ۱۹۶۰

کودتای ۱۹۶۰؛ آغاز مداخلات ارتش در ۲۷ مه ۱۹۶۰، ارتش ترکیه با رهبری ژنرال جمال گورسل دولت عدنان مندرس را سرنگون کرد.

این کودتا به بهانه دفاع از سکولاریسم و مقابله با فساد سیاسی صورت گرفت.

در پی آن، نخست‌وزیر و برخی اعضای دولت اعدام شدند و قانون اساسی جدیدی نوشته شد که نقش ارتش را در سیاست تقویت می‌کرد.

بخش ۲: کودتای ۱۹۷۱

کودتای ۱۹۷۱؛ ضربه نرم ارتش در ۱۲ مارس ۱۹۷۱، ارتش بدون تصرف مستقیم قدرت، با صدور یک بیانیه تهدیدآمیز دولت را مجبور به استعفا کرد.

این اقدام به «کودتای یادداشت‌گونه» معروف شد. در این دوره، ارتش همچنان به عنوان داور سیاسی در بحران‌های کشور ظاهر می‌شد.

بخش ۳: کودتای ۱۹۸۰

کودتای ۱۹۸۰؛ اقتدار کامل ارتش در ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰، ژنرال کنعان اورن با همراهی ارتش قدرت را به‌طور کامل در دست گرفت.

این کودتا خون‌بارترین دوره پس از جمهوری‌خواهی بود؛ هزاران نفر بازداشت، شکنجه یا اعدام شدند.

قانون اساسی ۱۹۸۲ حاصل همین کودتا بود که قدرت ارتش را نهادینه می‌کرد.

بخش ۴: مداخله ۱۹۹۷

مداخله ۱۹۹۷؛ کودتای پست‌مدرن در فوریه ۱۹۹۷، ارتش با صدور بیانیه و فشار غیرمستقیم، دولت اسلام‌گرای نجم‌الدین اربکان را وادار به استعفا کرد.

این مداخله بدون دخالت فیزیکی ارتش صورت گرفت و به «کودتای پست‌مدرن» شهرت یافت.

این اقدام نشانه‌ای بود از تداوم قدرت ارتش در پشت صحنه.

بخش ۵: کودتای نافرجام ۲۰۱۶

کودتای ۲۰۱۶؛ شکست تاریخی ارتش در شب ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۶، بخشی از ارتش تلاش کرد دولت اردوغان را سرنگون کند.

اما این کودتا با شکست مواجه شد و منجر به بازداشت ده‌ها هزار نظامی، قضات و کارمند دولت شد.

اردوغان این رویداد را فرصتی برای پاکسازی و تمرکز بیشتر قدرت در دستان خود قرار داد.

از آن زمان به بعد، ساختار ارتش، اطلاعات و قضایی ترکیه کاملاً بازسازی شد.

بخش ۶: الگوی تکراری و پیامدها

الگوی تکراری و پیامدهای آن در همه کودتاهای ترکیه، ارتش خود را حافظ سکولاریسم و نظم سیاسی می‌دانست.

اما دخالت‌های پیاپی، دموکراسی را تضعیف و زمینه را برای ظهور اقتدارگرایی فراهم کرد.

کودتای ۲۰۱۶ نقطه عطفی در این روند بود؛ از آن پس قدرت ارتش مهار شد و نهادهای امنیتی در کنترل ریاست‌جمهوری قرار گرفتند.

جمع‌بندی؛

آیا عصر کودتا به پایان رسیده است؟

اگرچه ساختار قدرت در ترکیه پس از ۲۰۱۶ دگرگون شده و احتمال کودتا کاهش یافته،

ما فشار سیاسی، شکاف‌های ایدئولوژیک و بحران‌های اقتصادی همچنان تهدیدی برای ثبات بلندمدت محسوب می‌شوند.

تاریخ ترکیه نشان می‌دهد که ارتش ممکن است از صحنه بیرون برود، اما سایه‌اش هنوز بر دیوارهای کاخ سفید آنکارا باقی است.

نویسنده:امین کائیدی شادگان- پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک و رسانه‌ای